पुण्यातील 'बुधवार पेठ' हा भाग तिथल्या वेश्यावस्तीसाठी (Red Light Area) कुप्रसिद्ध आहे. या वस्तीतील अंधाऱ्या आणि कुबट गल्ल्यांमध्ये गेल्या पस्तीस वर्षांपासून 'रघुनाथ' नावाचा एक सफाई कामगार झाडू मारायचा. अंगावर महानगरपालिकेचा मळकट खाकी शर्ट, हातात एक मोठी फाटकी झाडू आणि चेहऱ्यावर कायम एक शांत हास्य... हीच रघुनाथ यांची ओळख होती.
वेश्यावस्तीत काम करत असल्यामुळे समाजाने आणि नातेवाईकांनी रघुनाथला वाळीत टाकले होते. "हा माणूस दिवसभर त्या घाणेरड्या बायकांमध्ये असतो, याचं चारित्र्य नक्कीच खराब असणार," अशी लोकांची धारणा होती.
रघुनाथ यांचा एक मुलगा होता, 'अविनाश'. अविनाश अतिशय हुशार आणि जिद्दी होता. त्याने रात्रंदिवस अभ्यास करून युपीएससी (UPSC) परीक्षा पास केली आणि तो पुण्यातच 'पोलीस उपायुक्त' (DCP) म्हणून रुजू झाला. अंगावर खाकी वर्दी आणि खांद्यावर अशोक स्तंभ लागल्यावर अविनाशचा अहंकार गगनाला भिडला.
अविनाशला स्वतःच्या बापाच्या त्या नोकरीची आणि वस्तीची भयंकर किळस यायची.
"तुम्हाला लाज नाही वाटत त्या वेश्यांच्या गल्लीत कचरा उचलायला? लोक मला हसतात की डीसीपी साहेबांचा बाप त्या घाणेरड्या बायकांसोबत हसून बोलतो ! तुमच्या या नीच आणि चारित्र्यहीन कामामुळे माझी इज्जत मातीमोल होतीये. मी आजच हे घर सोडून जातोय!" अविनाशने रागाने घर सोडले.
रघुनाथ यांनी अविनाशला अडवले नाही. ते फक्त स्वतःची मळकट झाडू छातीशी धरून दारात अश्रू गाळत उभे राहिले.
या घटनेला पाच वर्षे उलटली. अविनाश एका मोठ्या बंगल्यात राहायचा आणि त्याने बापाचे तोंडही पाहिले नव्हते. आज अचानक महानगरपालिकेतून अविनाशला फोन आला. डेंग्यूच्या भयंकर तापाने रघुनाथ यांचा त्यांच्या जुन्या १० बाय १० च्या खोलीत मृत्यू झाला होता.
केवळ कायद्याची आणि समाजाची फॉर्मेलिटी पूर्ण करण्यासाठी अविनाश स्वतःच्या शासकीय गाडीतून त्या जुन्या खोलीत आला. अंत्यविधी आटोपल्यावर तो खोली आवरत होता. तिथे कोपऱ्यात एक गंजलेली, लोखंडी 'पत्र्याची पेटी' होती, जिला एक मोठे कुलूप होते.
"या माणसाने नक्कीच आयुष्यभर त्या वस्तीतल्या बायकांकडून गोळा केलेले घाणेरडे पैसे आणि त्यांच्या चिठ्ठ्या या पेटीत लपवल्या असतील," असा संतापजनक विचार करत अविनाशने रागाने एक लोखंडी पहार (Crowbar) घेतली आणि त्या पेटीचे कुलूप एका झटक्यात फोडले.
पेटी उघडली. पण... आतले दृश्य बघताच अविनाशच्या हातातील ती लोखंडी पहार निसटून फरशीवर आदळली. त्याच्या कपाळावर भयंकर आठ्या पडल्या आणि श्वास छातीतच गोठला.
त्या पेटीत कोणतेही काळे पैसे किंवा घाणेरड्या वस्तू नव्हत्या.
तिथे 'पुणे अनाथ आश्रम' आणि एका मोठ्या 'बोर्डिंग स्कूलच्या' शेकडो पावत्या रचून ठेवल्या होत्या. त्या प्रत्येक पावतीवर बुधवार पेठेतील अनाथ आणि निष्पाप लहान मुलींची नावे होती, ज्यांच्या शिक्षणाचा आणि राहण्याचा ५० हजार रुपयांचा खर्च रघुनाथ स्वतःच्या पगारातून गुपचूप करत होते!
पण अविनाशच्या काळजाचा ठोका तेव्हा चुकला, जेव्हा त्याने त्या पावत्यांखाली ठेवलेली एक '३० वर्षे जुनी पोलीस एफआयआर' (FIR) आणि मेडिकल फाईल पाहिली.
अविनाशने थरथरत्या हातांनी ती फाईल उघडली. त्या फाईलवर एक फोटो होता... एका एक-दोन दिवसांच्या लहान बाळाचा फोटो, ज्याच्या अंगावर गटारातली काळी घाण आणि चिखल लागलेला होता. त्या एफआयआरमध्ये
स्पष्ट लिहिले होते—
"बुधवार पेठेतील एका सार्वजनिक गटारात एक बेवारस बाळ सापडले आहे. वेश्यावस्तीतील कोणत्यातरी बाईने पाप लपवण्यासाठी या बाळाला गटारात फेकून दिले होते. महानगरपालिकेचा सफाई कामगार 'रघुनाथ' याने स्वतःच्या जिवाची पर्वा न करता या बाळाला गटारातून बाहेर काढले. रघुनाथ या अविवाहित माणसाने कायदेशीररित्या या बाळाला दत्तक घेतले आहे."
त्या बाळाच्या नावापुढे लिहिले होते... 'अविनाश रघुनाथ'!
अविनाशच्या डोक्याला मुंग्या येऊ लागल्या. त्याला स्वतःच्या हृदयाचे भयंकर ठोके ऐकू येऊ लागले. त्याने कापाऱ्या हातांनी पेटीतली रघुनाथ यांची लाल डायरी उघडली. त्यात विस्कळीत अक्षरात लिहिले होते—
"माझ्या बाळा अविनाश... तू मला चारित्र्यहीन आणि नीच समजून सोडून गेलास. पण बाळा, मी वेश्यावस्तीत शौक करण्यासाठी नाही, तर तुझ्यासाठी जायचो. ३० वर्षांपूर्वी तू मला तिथेच गटारात रडताना सापडला होतास. तुझी सख्खी आई कोण होती, हे मला कधीच समजलं नाही. पण मी अविवाहित असूनही तुला दत्तक घेतलं. मला माहीत होतं, की जर मी ती वस्ती सोडली, तर तुझ्या आईचा कधीच पत्ता लागणार नाही, आणि त्या वस्तीतल्या इतर निष्पाप मुलीही गटारात फेकल्या जातील. म्हणून मी आयुष्यभर लोकांचे टोमणे आणि शिव्या खाऊन त्याच वस्तीत झाडू मारली."
पानावर पडलेले अश्रूंचे डाग स्पष्ट दिसत होते.
"तू जेव्हा मोठा साहेब झालास, तेव्हा मला खूप आनंद झाला. पण तुला तुझं हे 'गटारातलं' सत्य समजलं असतं, तर तू स्वतःच्याच जन्माचा तिरस्कार केला असतास. म्हणून मी तुझ्या शिव्या मुकाट्याने ऐकून घेतल्या आणि स्वतःवर चारित्र्यहीन असल्याचा डाग लावून घेतला. बाळा, माझ्या पगाराचे पैसे मी त्या वस्तीतल्या ५० लहान मुलींना सुरक्षित शाळेत पाठवण्यासाठी खर्च केले, जेणेकरून तुझ्यासारखं आणखी कोणतंही बाळ गटारात फेकलं जाऊ नये. तू मला सोडून गेलास याचं दुःख नाही, माझा पोरगा आज एक मोठा पोलीस साहेब आहे, यातच या बापाचा जन्म सार्थकी लागला."
डायरी अविनाशच्या हातातून खाली गळून पडली.
ज्या बापाला तो चारित्र्यहीन आणि घाणेरडा समजत होता, ज्याच्या नोकरीची त्याला लाज वाटत होती... तो बाप त्याचा सख्खा बाप नव्हता, तर त्याला गटाराच्या नरकातून बाहेर काढणारा देव होता! ज्या माणसाने स्वतःचे लग्न केले नाही, स्वतःचे संपूर्ण आयुष्य वेश्यावस्तीतल्या गटारात झाडू मारण्यात आणि तिथल्या निष्पाप मुलींना वाचवण्यात वेचले, त्या एका महान समाजसेवकाला या गर्विष्ठ आयपीएस अधिकाऱ्याने शिव्या देऊन वाऱ्यावर सोडले होते. अविनाश ज्या 'इज्जतीचा' अहंकार करत होता, ती इज्जत एका सफाई कामगाराने स्वतःच्या रक्ताचे पाणी करून त्याला भीक म्हणून दिली होती.
अविनाश त्या मोकळ्या पेटीसमोर आणि फाटक्या झाडूसमोर फरशीवर गुडघ्यावर कोसळला. त्याने स्वतःची पोलीस कॅप काढून जमिनीवर फेकली. त्याने ते एफआयआरचे कागद स्वतःच्या छातीशी घट्ट आवळून धरले. तो एका लहान मुलासारखा ओक्साबोक्शी रडू लागला, पण त्याचा आवाज त्याच्याच घशात अडकला होता. डीसीपी साहेबांचा तो खाकी वर्दीचा सारा अहंकार आज एका फाटक्या झाडूसमोर कायमचा धुळीला मिळाला होता. पश्चात्तापाची आणि स्वतःच्या जन्माच्या सत्याची ती भयंकर, सुन्न करणारी शांतता मरणाहूनही जीवघेणी होती.
समाजाच्या भल्यासाठी जे लोक चिखलात उतरतात, समाज त्यांच्यावरच सर्वात जास्त शिंतोडे उडवतो. पण त्यांच्या त्या मळलेल्या कपड्यांमागे असा एक हिमालयाएवढा त्याग दडलेला असतो, ज्याची किंमत मोजण्याची आपली लायकीही नसते. गैरसमजातून एखाद्याला दूर लोटण्यापूर्वी सत्याच्या मुळापर्यंत जा, नाहीतर पश्चात्ताप करण्यासाठी स्वतःकडे मनही उरत नाही.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा