दोन दोन पिशव्या हातात घेऊन तळपत्या उन्हात चालत नलूताई घरी आली. सतीशला जाऊन चार वर्षं झाली होती. दोन्ही मुलं परदेशात होती. सतीश गेल्यापासून तिला साथ होती फक्त गच्चीतल्या तुळशीची !
घरासाठी चंदनासारखं झिजण्यात जन्म गेला पण ज्या वयात खरा आधार लागतो, तेव्हा सारे लांब गेले होते. बरोबरच्या मैत्रिणीपैकी काही आजारी होत्या तर काही पुढच्या प्रवासाला निघून गेल्या होत्या. आपल्या आयुष्याच्या पुस्तकाचीही शेवटची चार पानं आता फडफडत आहेत, असं तिला वाटे.
आज तिचा ७८ वर्षाचा वाढदिवस होता. ‘नसेना का कुणी जवळ. आज माझा वाढदिवस मीच साजरा केला तर?’
नलूताई धाडस करून दुकानात गेली. ‘असं गेलं पाहिजे अधून मधून नाहीतर पूर्ण सवय जाईल,’ वाटलं. पण बाहेरच्या गर्दीनं ती हैराण झाली होती. फक्त दहीवडा व मसालेभात करायचं ठरवून तिनं सर्व साहित्य घेतलं.
तिचा अत्यंत आवडता रेड वेल्वेट केक घेतला. त्यावर, ‘Happy Birthday Nalu लिहा’ म्हणून सांगताना तिनं कुणाचं लक्ष नसताना मान वळवून डोळे पुसले.
‘आपलं कौतुक आपण करण्यात काही चूक नाही’, म्हणत तिनं एक मोठी बदामी रंगाची मेणबत्ती घेतली. वितभर उंचीच्या मेणबत्ती बाहेरील काचेवर नाजूक नक्षी होती. ‘मेणबत्ती पेटवताच ती नक्षी चमकेल आणि अगदी अश्शी मेणबत्ती आणून सतीश विश करायचा, तसं वाटेल…’ असा विचार नको म्हटलं तरी मनात आलाच.
पूर्वी आई ओवाळायची तेव्हा वाटायचं, निरांजनातल्या ज्योती कशा जवळच्या वाटतात. मेणबत्तीची ज्योत परकी वाटते… पण इतर बदलांसह हा बदलही तिने स्वीकारला होता. ‘Change is the only constant in life’ हेच खरं… म्हणून तिनं उसासा सोडला.
निशिगंधाच्या फुलांचा एक गुच्छ घेताना, ‘रजनीगंधा फूल तुम्हारे…’ वाले मेहकलेले कॉलेजचे दिवस आठवले. गुलाबी फुगे घेताना, हातात गुलाबी फुगे घेऊन येणारा सतीश दिसत होता… सेल्सगर्लनं कौतुकानं विचारलं,
“आजी कुणाचा वाढदिवस?”
“मैत्रिणीचा…” ती म्हणाली खरी, पण तिचा तिलाच राग आला. _ ‘माझा वाढदिवस, म्हणून सांगायला काय मला धाड भरली होती…’_ म्हणत तिनं सर्व सामानाचे पैसे दिले. पिशव्या उचलताना म्हणाली, “मीच माझी सर्वात जवळची मैत्रीण आहे!”
सेल्सगर्लनं ‘काय कोण जाणे?’ असा चेहरा केला.
अपार्टमेंट कॉम्प्लेक्स मध्ये येताच तिच्या हातातल्या पिशव्यांतून काय आहे बघण्यासाठी नऊ वर्षाचा वरूण धावत आला,
“आजी कॅडबरी आणलीस मला?”
“आज नाही आणली रे… काम आहे मला.” म्हणत नलूताईनं फ्लॅटचं दार उघडलं. वरूण धावत आला आणि म्हणाला,
“मी येऊ का, आजी?”
तिनं त्याला कॅडबरी आणली नाही, असं कधी झालं नव्हतं. नलूताई नको म्हणणार, तेवढ्यात वरूणच्या आईनं वरूणला होमवर्क संपवण्यासाठी हाक मारली. नलूताईला वाटलं तिचा नातू विक्रम जवळ असता, तर असाच वागला असता.
तिनं दार बंद केलं आणि व्रात्य, चंचल मनाला खडसावलं, ‘कशाला विक्रमच्या, सतीशच्या सतत आठवणी करून देतोस. गप्प बसायला काय घेशील?’ मन काहीसं वरमलं आणि काही वेळ चूप बसलं.
स्वयंपाक घरात जाऊन मसालेभात टाकला व भिजवलेली उडीद डाळ मिक्सरमधुन काढायला सुरूवात केली. मिक्सरचा बेस घट्ट बसला नव्हता त्यामुळं अर्धवट वाटलेली डाळ व पाणी मिक्सरमधून गळायला सुरूवात झाली. मसालेभातातलं पाणी उकळून उतू जाऊ लागलं.
…तेवढ्यात फोन वाजला, म्हणून ती फोन घ्यायला वळली आणि सामानाची पिशवी टेबलावरून खाली पडली. मेणबत्तीची काच फुटली व तुकडे जमिनीवर पसरले. केक धाडकन खाली पडला. काही निशिगंधाची फुलं देठापासून तुटली.
नलूताईंनी गॅस कमी केला. जमिनीवरच्या काचा उचलल्या. केकवरलं फ्रॉस्टिंग व सुंदर डेकोरेशन एकात एक मिसळून गेलं होतं. ‘नलू’ हे केकवरचं नावही गायब झालं होतं!
त्या केककडे बघून ती ओक्साबोक्शी रडू लागली. पन्नास लोकांचा स्वयंपाक जाता जाता करणारी मी आता दोन गोष्टी धड करू शकत नाही, या विचारानं डोळे वाहू लागले. दुखरी पाठ अजूनच दुखू लागली. एकटेपणा, विकल शरीर आणि त्याहून विकल मन… यांचा उद्रेक अश्रूंच्या रूपात बाहेर पडला.
तेवढ्यात दारावरची बेल वाजली. तिला दार उघडावसं वाटतं नव्हतं. ती तशीच बसून राहिली. वरूण बाहेरून ओरडत होता,
“आजी दार उघड… झालयं माझ होमवर्क!”
तो दार वाजवायचा थांबणार नाही म्हणून तिनं डोळे पुसले. केस हातानं सारखे केले व दार उघडलं.
“काय झालं आजी…?” म्हणत त्यानं तिच्या गळ्यात हात घालताच त्या निरागसतेत तिचा बांध फुटला.
“मी करतो तुला मदत…” म्हणत वरुणनं केक उचलला आणि अनेक रंग मिसळलेले फ्रॉस्टिंग बघत म्हणाला,
“आज तुझा वाढदिवस आहे…?"
त्यानं मेणबत्ती उचलून केकजवळ ठेवली. मेणबत्तीवर फुटलेल्या काचेचा एक तुकडा तळाला अजूनही शिल्लक होता. नलूताई म्हणाली,
“अरे ती फुटकी मेणबत्ती नको घेऊस…”
वरूण म्हणाला, “का? बाहेरची काच फुटली असली तरी मेणबत्ती प्रकाश द्यायची थांबत नाही आजी! आणि केकवर लिहिलेलं नाव पुसलं गेलं, तरी केकची चव बदलत नाही! आणि फुलं तुटली म्हणून त्यांचा वास जात नाही… बरोबर?”
त्याचं वाक्य ऐकताच ती चमकली. दुखरी पाठ, थरथरणारे हात असतील… तर काय झालं? अंतरीच्या दिव्याचं तेज थोडंच कमी होणार आहे? तो दिवा तसाच युगानुयुगं तळपतोय. किती जन्म आले आणि गेले पण त्या लखलखणाऱ्या दिव्याचं तेज बरकरार आहे! मग कशाची भीती? कसली चिंता?
विजेसारखा चमकलेला तो दिव्य विचार सर्व विकलता, एकटेपणा, व्याधींना वितळवून टाकणारा होता…
वरुणनं Happy Birthday song म्हटलं आणि तो म्हणाला,
“Make a wish Aaji…! काय मागशील?”
“काय मागितलं ते सांगायचं नसतं रे… नाही तर ते मिळत नाही.” ती म्हणाली.
वरूणला पटलं. "अग आजी, माझी कॅडबरी दिसतेय इथे! तरी मला वाटलंच… तू कशी विसरलीस?” तो पिशवीत बघत म्हणाला.
दुकानातली मुलगी एवढ्या किमतीचं सामान घेतलंत, तर एक कॅडबरी मिळेल असं काही म्हणाली होती खरं!
वरूणला कॅडबरी देताच तो परत एकदा तिच्या गळ्यात पडला व घरी गेला. आज त्याच्या विश्वासाला तडा नाही गेला याचं तिला समाधान वाटलं.
नलूताईचा मसालेभात झाला होता. दहीवडे कॅन्सल केले. आत जाऊन भरजरी साडी नेसून ती बाहेर आली. ताटाभोवती छान रांगोळी काढली. मसालेभात घेतला. त्यावर ओलं खोबरं कोथिंबीर घातली. घरचं दही घेतलं. गच्चीतली तुळस शेजारी ठेवली. बिस्मिलाखॉंची सनई लावली. रेड वेल्वेट केक शेजारची बदामी मेणबत्ती पेटवली व जरीची साडी नेसून मसालेभाताचा घास घेताना सेल्फी काढली.
त्या बदामी प्रकाशाकडे बघत हात जोडून म्हणाली, “काय मागू…? वरूणसारखं एखादे नातवंड, अगदी शेजारी राहणारं, प्रत्येक आजीला दे देवा… जे अगदी सहजतेनं सांगेल की ‘काच फुटली तरी मेणबत्ती प्रकाश देणं सोडत नाही, केक वरची नक्षी विस्कटली तरी केकची चव बदलत नाही आणि तुटलेल्या फुलाचा वास नष्ट होत नाही!’
‘शरीर कितीही विकल झालं, तरी ती अंतरीची आत्मज्योत कधीच विझत नाही. ना सतीशची… ना माझी… ना आणि कुणाची… आपले आपण जसे आहोत तसे परिपूर्ण आहोत. इथं. आत्ता… या क्षणी!
“दोरीला साप मानून घाबरणं पुरे झालं. शस्त्रानी न तोडले जाणाऱ्या, अग्नीनं न जळणाऱ्या, शाश्वत अशा आपल्या ‘स्व’रूपाची खरी ओळख होताच फक्त आनंद आहे. आता फक्त ते रूप पूर्ण शोधायचं आहे !”
त्या ज्योतीच्या मंद प्रकाशात रेड वेल्वेट केकचा घास तोंडात घालत तिनं एका अत्यंत परिपूर्ण वाढदिवसाचं वर्णन लेकीला सांगण्यासाठी फोन उचलला.
अंतरीच्या दिव्याशी आता नातं जुळलं होतं ! त्या शोधात आता जीवनातला अंधार वितळून जाणार होता.
