सोना शेवटचा पेपर देऊन काॅलेजातून घरी आली तेव्हा ती आपल्याच विचारात होती. तिच्या दादीच्या ते लक्षात आल्यावर तिने विचारलं, "सोना, परेशान दिसतेयंस तू ! काय झालं ?"
सोना म्हणाली, "काही नाही गं दादी ! उद्यापासून दीड महिना काॅलेजला सुट्टी आहे. या सुट्टीत कुठे जायचं याचा विचार करत होते. पिताजी घरी आले की विचारते त्यांना !"
घरी आल्यावर तिचे पिताजी दादा दादीबरोबर चहा घेत बसले होते. सोना आपल्याच विचारात असल्याचे पाहून त्यांनी तिला विचारल्यावर ती आपल्याच नादात म्हणाली, "पिताजी, या सुट्टीत महिनाभर मी मां कडे राहायला जाऊ का?"
तिच्या अनपेक्षित विचारण्याने तिचे पिताजी विचारात पडले. बराच वेळ ते काही बोलले नाही. ते पाहून ती थोडी भानावर आली होती. मांचा विषय काढल्याने त्यांची मनःस्थिती कशी झाली असेल याची सोनाला थोडीशी कल्पना आली म्हणून तीसुद्धा गप्प बसली. थोड्या वेळाने खुर्चीवरून उठत ते म्हणाले, "ठीक आहे बेटी, तुझ्या मनात आलं ना, मग जाऊन ये. परवा आपण मोनाचा वाढदिवस मनावला की तू तेरवा नीघ. मी फ्लाईटचं तिकिट मागवून घेतो."
पिताजींपाठोपाठ ती त्यांच्या खोलीत शिरली आणि त्यांना बिलगत तिनं विचारलं, "पिताजी, रागावलात माझ्यावर?"
ते म्हणाले, "नाही गं बेटी ! मी रागावलो नाही पण थोडा विचलित झालो. तुझ्या मांपासून दूर झालीस तेव्हा तू चार वर्षांची होतीस. गेल्या सतरा वर्षात तुझ्या मांबद्दल तू कधीच काही विचारलं नाहीस. तिच्याकडे जाण्याबद्दलही तू कधी विषयसुद्धा काढला नाहीस. पण आज अचानक तिच्याकडे जाण्याबद्दल मला विचारलंस म्हणून मी थोडा विचारात पडलो. त्याचबरोबर तिने तुला तिच्याकडेच ठेवून घेतलं, तू परत आली नाहीस तर काय ही भीतीसुद्धा वाटली मला !"
ती म्हणाली, "पिताजी, घरातल्या तीन फोटो आल्बममध्ये असलेल्या फोटोत आणि या खोलीत भिंतीवर टांगलेल्या या दहा बारा फोटोत आणि हाॅलमधल्या मांच्या पोट्रेटमध्ये मी मांला पाहात आलेय. ते फोटोसुद्धा सतरा वर्षांपूर्वीचे आहेत. आपण दरवर्षी मांचा आणि मोनाचा केक कापून वाढदिवस साजरा करतो हे खरंय पण दादीनं मला वाढवलं, जोपासलं तेव्हा तीच माझी मां आहे असं मी मानत आलेय. मां मला सोडून गेली तेव्हा मी इतकी लहान होते की मला तिची माया, प्रेम आठवतसुद्धा नाही, मग मी तिची आठवण कशाला काढत बसू ?"
त्यांनी विचारलं, "मग तिच्याकडे जाण्याचं आज अचानक कसं तुझ्या मनात आलं ?"
ती म्हणाली, "आज नाही तर महिन्यापूर्वी माझ्या मनात आलं. मागच्या महिन्यात मी सहा दिवस तन्वीबरोबर चंदिगडला तिच्या घरी गेले होते ना, तेव्हा आम्ही घरात शिरताच तिच्या मांने अत्यंत ओढीने व उत्कटतेनं तिला आपल्या मिठीत घेतलं होतं तेव्हा मला मांची खूप आठवण आली आणि तीसुद्धा मला पाहिल्याबरोबर मला अशीच मिठीत घेईल अशी भावना माझ्या मनात उमटली. म्हणून काही दिवस तिच्या बरोबर राहावं असं मला वाटायला लागलं. सहा दिवस तन्वीची मां तिला कशी लाडप्यार करायची ते मी पाहात होते. त्या त्या वेळी मला मांची आठवण यायची. यापूर्वी मला असं कधी वाटलं नव्हतं. ती मुंबईला राहाते हे तर मला माहीत होतं ना, तरी वर्षापूर्वी आपण खंडेलवाल अंकलकडे लग्नाला गेलो होतो तेव्हा तिची आठवण तरी मी काढली होती का ? तरी पिताजी, मी परत येणार नाही ही भीती तुमच्या मनात राहाणार असेल तर मी नाही जाणार तिच्याकडे !"
पिताजी म्हणाले, "हे बघ, ती भीती माझ्या मनात राहाणारच, तुझी उणीव मला खूप जाणवेल. तरी तुझ्या मांने तुला तिच्याकडे ठेवून घेतलं तर मला आनंदच होईल. तिची इच्छा मी नाही डावलू शकणार ! नाही तरी दोन तीन वर्षात तुझं लग्न होईल त्यानंतर तं तुझ्या ससुरालला जाशील तेव्हा तुझी पोकळी निर्माण होणारच आहे. ती आधीच निर्माण झाली असं मी समजेन. तुझी मां आणि माझ्यात वाद, मतभेद कधीच नव्हते. सतरा वर्षांपूर्वी मी तिच्यावर जितकं उत्कट प्रेम करत होतो तितकंच मी आजही करतोय. तीसुद्धा माझ्यावर अतिव प्रेम करत असणार हा मला विश्वास आहे."
सोना म्हणाली, "मग तुम्ही वेगळे का व कसे झालात ? मी कधी विचारलं नाही पण आज विषय निघालाय म्हणून विचारतेय."
ते म्हणाले, "बेटी, ..."
ती म्हणाली, "पिताजी, सांगणं अवघड वाटत असेल तर नका सांगू. मला माहीत झालं नाही तरी चालेल."
ते म्हणाले, "बेटी, तुला माहीत झालं तरी त्यात विशेष असं काही नाहीये. तू आता एकवीस वर्षांची झालीस. तुला माहीत असणं हे चांगलंच आहे. आम्हाला वेगळं व्हावं लागलं ते तुझ्या नानाजी व नानीमुळे आणि त्यावेळी उद्भवलेल्या विचित्र परिस्थितीमुळे ! एकमेकांशी चर्चा करून पूर्ण रजामंदीनं आम्ही विभक्त झालो. आम्ही वेगळे होतानाही आमच्यात वाद झाले नाहीत. आम्ही प्राप्त परिस्थिती स्वखुशीने, स्वमर्जीने स्वीकारून वेगळे झालो. तुझ्या नानाजींसाठी तुझ्या मांनं केलेला तो मोठा त्याग होता."
ती म्हणाली, "मला समजेल असं सांगा ना !"
ते म्हणाले, "बेटी, तुला आधीपासून सगळंच सांगतो. मी मुंबईला काॅलेजात शिकायला होतो. तिथे आमची ओळख झाली. मग आम्ही एकमेकांवर प्रेम करायला लागलो. आम्ही दोघे एकाच बिरादरीतले असल्यामुळे आमच्या लग्नाला सगळ्यांची रजामंदी मिळाली. तुझ्या नानाजींचा सगळा कारोबार मुंबईला होता पण आमचं लग्न चितोडगढला त्यांच्या खानदानी हवेलीत झालं. मी बारात घेऊन दिल्लीला आलो. सात वर्षे आमची खूप सुखात गेली. तुझा जन्म चितोडगढला झाला. मोनाचा जन्म दिल्लीला झाला. त्यानंतर एक अत्यंत दुर्दैवी घटना घडली. तुझे मामाजी एका अॅक्सिडेंटमध्ये वारले. ते फक्त चोवीस वर्षांचे होते. इतक्या तरुण वयात तुझे मामाजी वारले यांचा प्रचंड धक्का तुझ्या नाना नानींना बसला. ते खूप विकल झाले, पूर्ण खचून गेले. त्यांचं मानसिक संतुलन बिघडलं. पंधरा दिवस आपण सगळे तिथेच होतो. मग मी परत दिल्लीला आलो. त्यांची देखभाल करण्यासाठी तुझी मां तीन महिने तिथेच होती. एकुलता एक मुलगा गेला, आता आपली मुलगी आपल्याला आयुष्यभर आधार देईल अशी भावना हळुहळू तुझ्या नाना नानीच्या मनात बळावत गेली. दोघेही त्या भावनेच्या पूर्ण आहारी गेले. त्या तीन महिन्यांत त्यांनी तुझ्या मांला पूर्णपणे आपल्या आधिन करून घेतलं. ते तिला सतत इमोशनल बॅकमेल करत होते. त्यांच्यावर खूप प्रेम असल्यामुळे आणि त्यांच्या पूर्ण आधिन झाल्यामुळे तुझी मां त्यांची व त्यांच्या कारोबाराची सगळी जिम्मेदारी स्वीकारायला तयार झाली तेव्हा कुठे ते दोघे सावरत गेले. तीन महिन्यांनी मी तिथे गेलो. तुझ्या नाना नानींचा आणि तुझ्या मांचाही आग्रह होता की मीसुद्धा तिथे राहून त्यांचा कारोबार पाहावा. तुझ्या नाना नानीला सोडून जायची तुझ्या मांचीही इच्छा नव्हती. मी तिथेच राहावं असं तिचंही म्हणणं होतं पण मला ते शक्य नव्हतं. इथं तुझे दादा दादी होते. तुझ्या दोन बुआंची लग्न व्हायची होती. त्या जबाबदा-या मी टाळू शकत नव्हतो. बरीच चर्चा, विचारविनिमय केल्यावर आम्ही राजीखुशीने व एकमेकांच्या रजामंदीने ठरवलं की तिने तिच्या पिहरमध्ये राहावं, मी दिल्लीला दादा दादीबरोबर राहावं. तू माझ्याकडे राहाशील आणि मोना तिच्याकडे राहील."
सोनाने विचारलं, "सगळं एकमेकांच्या रजामंदीनं ठरलं होतं मग तुम्ही तुमचे संबंध का संपवलेत ? एकमेकांना भेटणंसुद्धा का थांबवलंत ?"
ते म्हणाले, "आम्ही एकमेकांकडे जात येत राहिलो तर तुझी मां कधी तरी माझ्याकडे कायमची निघून येईल या भीतीचा प्रचंड पगडा तुझ्या नाना नानींच्या मनावर होता. त्या भीतीपायी आम्ही कायमचे वेगळे होऊ, सोनाचा मोहसुद्धा ती बाळगणार नाही, आम्ही फोनवरही बोलणार नाही असं वचन त्यांनी तुझ्या मांकडून घेतलं होतं. आम्ही घटस्फोट घ्यावा असा त्यांचा आग्रह होता पण आम्ही दोघांनीही तुमच्या दोघींसाठी त्यांच्या इच्छेला जुमानलं नव्हतं मग त्यांनी माघार घेऊन त्यांचा हट्ट सोडला होता. आम्ही वेगळे राहातोय तरी पती पत्नी नात्याने आजही आम्ही जोडलेलो आहोत. मी दिल्लीला परतलो. तुझ्या नशिबी तुझ्या मांचा आणि मोनाच्या नशिबी तिच्या पिताजीचा वियोग आला."
तिने विचारलं, "नंतर तुम्ही एकमेकांना कधीच भेटला नाहीय का ?"
ते म्हणाले, "त्यानंतर तीन महिन्यांनी मला मुंबईला जायचं होतं. मी तुझ्या मांला फोन करून तसं सांगितलं. तिने ते तुझ्या नाना नानीला सांगितलं. मी तिला न्यायला येतोय या भीतीने तुझ्या नानाला धक्का बसला होता. त्यांची तब्येत बिघडली. त्यांना हाॅस्पिटलला अॅडमिट करावं लागलं होतं. ते पाहून तुझ्या नानीने तुझ्या मांवर पुन्हा भावनिक दबाव टाकला. मग मला फोन करुन काय झालं ते सांगून तुझी मां म्हणाली की, 'मी माझ्या मां पिताजींच्या वचनाला बांधलेली असल्यामुळे आपण बाहेर भेटणंसुद्धा उचित ठरणार नाही.' मग मी तिच्या भावनेचा आदर करायचा म्हणून मुंबईला जाऊनही तिला भेटलो नाही. नंतर मात्र आमचा संपर्क संपला."
ती म्हणाली, "माझाही मोह ती बाळगणार नाही असं वचन तिने तिच्या मां पिताजींना दिलं, तर मग ती मला विसरलीसुद्धा असेल !"
ते म्हणाले, "नाही बेटी ! मांची ममता इतकी लेचीपेची नसते. इतक्या वर्षाने तुला पाहिल्यावर ती कदाचित तुला ओळखणार नाही पण तुला विसरणे शक्य नाही."
ती म्हणाली, "पिताजी, मी तिला भेटायला जाणार होते पण नेमकं काय घडत गेलं हे मला समजल्यामुळे तिच्याकडे जाऊन तिला ओळख न देता ती मला विसरलीय का याचा अनुभव घ्यावा असं मला वाटायला लागलंय."
ते म्हणाले, "बेटी, तुझ्या वेडेपणाला काय म्हणायचं ! मोनाची आठवण माझ्या मनात असतेच. फक्त आपल्या बोलण्यात तिची आठवण क्वचितच निघते पण मी तिला विसरलेलो नाही. आजही आपण तुझ्या मांचा आणि मोनाचा वाढदिवस इथं खुशीत मनावतो आणि त्यांच्या फोटोला शुभेच्छा देतो. आज सतरा वर्षांनंतर मोना माझ्यासमोर आली तर कदाचित मीसुद्धा तिला ओळखणार नाही. तिला ओळखणं जवळजवळ अशक्य आहे. त्यावेळी फक्त दोन वर्षांची होती ती ! पण म्हणून माझी तिच्याबद्दलची ओढ, माया संपलीय असं म्हणता तर येणार नाही ना ? तशीच तूसुद्धा फक्त चार वर्षांची होतीस. तुझी मांसुद्धा तुला ओळखणार नाही पण ती तुला विसरली असेल असं म्हणू नकोस."
ती म्हणाली, "पिताजी, तुम्ही म्हणताय ते बरोबर आहे पण तिने मला ओळखलं तर मला किती आनंद होईल ते बघा ना ! म्हणून म्हणते ..."
ते म्हणाले, "पण ओळख न देता तू तिला कशी भेटणार आहेस ? तिच्याकडे तू एक दिवस तरी राहू शकणार आहेस का याचा विचार कर. अजून एक प्रश्न आहेच. तू तिथे गेल्यावर तुझे नाना नानी कसा विचार करतील याचा अंदाज करणं अवघड आहे. तुझी मां आपल्याला सोडून गेली तर ... ही सतरा वर्षांपूर्वीची त्यांची भावना अजूनही तितकीच तीव्र असेल तर ? हे गहन प्रश्न आहेत."
ती म्हणाली, "पिताजी, मांला पारखायचा विचार माझ्या मनात आला. तिच्याकडे गेल्यावर ओळख द्यावी लागली तर मी चार दिवसात परत येईन. माझ्या नाना नानीला तुम्ही दोघांनी जपलंत, त्यापायी वेगवेगळं आयुष्य जगण्याचा पर्याय स्वीकारलात व गेली सतरा वर्षे तुम्ही तसं जगता आहात. मग माझ्यामुळे काही गुंतागुंत होणार नाही याची काळजी मी घेणारच ना !"
ते म्हणाले, "तिथे गेल्यावर लगेच ओळख द्यायची नसेल तर तू आधी खंडेलवाल अंकलकडे जा. त्यांच्या नेहाला घेऊन तू तुझ्या मांकडे जा. ती सोबत असली तर काही तरी बहाना सहज तुझ्यासमोर येईल."
ती म्हणाली, "ठीक आहे पिताजी, मी तसंच करते."
दोन दिवसांनी ती मुंबईला आली. विमानतळावर तिला घ्यायला नेहा आली होती. तिने विचारल्यावर सोनानं मुंबईला येण्याचा कारण सांगितले. ते ऐकून नेहा आश्चर्याने म्हणाली, "सतरा वर्षांनी आईला भेटतेयंस तू ? इतकी वर्षे मांपासून दूर कशी गं राहू शकलीस तू ? आणि तुझी मांसुद्धा तुझ्याशिवाय कशी गं जगत आली असेल ? मी तर बाई, एक दिवसही माझ्या मांशिवाय जगू शकणार नाही आणि माझी मांसुद्धा एक दिवसही मला नजरेआड होऊ देत नाही."
सोना म्हणाली, "अगं, मी फक्त चार वर्षांची होते. मला माझ्या दादीनं मोठं केलं, मी माझ्या दादीलाच माझी मां समजत आले. आता माझी मां माझ्याशिवाय कशी जगत आली हे विचारण्यासाठीच मी इथे आलेय ना !"
दुस-या दिवशी सोना नेहाबरोबर मांच्या बंगल्यासमोर आली. बराच वेळ गेल्यावर नेहा म्हणाली "किती वेळ असं गाडीला टेकून उभी राहाणार आहेस ? तुझ्या मांला भेटायला आत जाणार नाहीस का ?"
सोना म्हणाली, "आत जाऊ की नको अशी द्विधा स्थितीत सापडलेय मी ! मला काय हंशील होईल हा प्रश्नही मला पडलाय. थांबू या थोडा वेळ !"
नेहा म्हणाली, "पण तू वेडेपणा करतेयंस असं नाही वाटत तुला ? अगं, सतरा वर्षांनी तू तुझ्या मांला भेटतेयंस. ती कदाचित तुला ओळखणार नाही पण तू तिला ओळख दिल्यावर ती तुझ्याशी कशी वागते याचा अनुभव घे ना !"
सोना म्हणाली, "नाही गं, मी ओळख दिल्यावर माझ्या मांची ममता उमडून येईल, मला मिठीत घ्यायला तिची तडफड होईल ही जाणीव आहे मला ! पण तिला अजून एक मुलगी आहे हे तिला आठवतंय का आणि ती त्या मुलीला मनात जपतेय का हे मला जाणून घ्यायचंय."
नेहा म्हणाली, "हा वेडेपणा करण्यासाठी अंकलनी तुला इथं पाठवलं का ?"
सोना म्हणाली, "त्यांनी नाही गं, माझ्याच मनात हा वेडेपणा आलाय !"
थोड्या वेळाने एक बाई बंगल्यात शिरणार हे पाहून सोना पुढे झाली आणि त्या बाईला थांबवून तिनं विचारलं, "तुम्ही या बंगल्यात कामाला येता का ? नाव काय तुमचं ?"
ती बाई म्हणाली, "माझं नाव कौशल्या. मी इथे चहा, नाष्टा, स्वयंपाक करायला येते."
अचानक एक विचार सोनाच्या मनात आला तशी ती म्हणाली, "मला तुमच्याशी थोडं बोलायचंय. आपण गाडीत बसून बोलू या का ?"
गाडीत बसल्यावर सोनानं तिच्याबद्दल, कामाच्या स्वरुपाबद्दल, पगाराबद्दल जाणून घेतलं आणि ती म्हणाली, "कौशल्याबाई, तुम्ही मला एक मदत कराल का ? मी माझा सगळा प्लॅन तुम्हाला समजावून सांगते."
सोनाचा सगळा प्लॅन ऐकून व काम न करता एक महिन्याचा पगार देतेय हे पाहून कौशल्या तिला मदत करायला तयार झाली.
सोना म्हणाली, "नेहा, मी आत जाते. तू आता घरी जा. मी टॅक्सीने येईन तुझ्याकडे."
नेहा म्हणाली, "त्यापेक्षा माझं एक काम उरकून तास सव्वा तासात तुला घ्यायला मी परत येते. आपण दोघी बरोबरच जाऊ घरी."
बंगल्यात शिरताच कौशल्याबरोबर सोनाला पाहून तिची मां विचारात पडली आणि एकटक ती सोनाकडे पाहात जागीच थबकली. सोनासुद्धा आपल्या मांकडे डंवरून पाहात उभी होती. तिच्या मनात वेगवेगळ्या भावनांचे तरंग उमटत होते. मां समोर उभी आहे तरी आपण तिला मिठीत घेत नाही आहोत या विचाराने ती काहीशी विकल झाली. तिचं मन भरून आलं आणि तिचे डोळे अश्रूंनी डबडबले.
तिच्या अश्रूभरल्या डोळ्यांकडे पाहात तिच्या मांनं कौशल्याला विचारलं, "कोण आहे ही ?"
कौशल्या म्हणाली, "ही सोनाली. माझी भाची आहे."
सोनाली तिची भाची असण्याबद्दल मांच्या मनात एक अविश्वासाची भावना उमटली. सोनालीचे कपडे, चेह-यावरचे खानदानीपणाचं तेज पाहून मां विचारात पडली. सोनालीला पाहून आपला जीव तिच्याकडे ओढावला, तिची ओढ वाटली याचं तिला नवल वाटलं.
कौशल्या म्हणाली, "मी उद्यापासून महिनाभर गावी जातेय. तुमचा सकाळ संध्याकाळचा नाष्टा, दोन वेळेचं जेवण याची अडचण होऊ नये म्हणून मी हिला बोलावून घेतलं. ही सगळं काम करेल."
मां म्हणाली, "ठीक आहे पण ..."
कौशल्या म्हणाली, "तुम्हाला एक विनंती आहे. माझ्या घरात माझा तरुण मुलगा एकटाच राहील. हिने एकटीने त्याच्याबरोबर महिनाभर राहाणं मला धोक्याचं वाटतं म्हणून तुम्ही हिला तुमच्याकडेच राहू द्या."
मां म्हणाली, "ते ठीक आहे पण ही किती लहान आणि नाजूक आहे ! हिने तिच्या घरातसुद्धा कधी कामाला हात लावला नसेल असं मला वाटतं. हिला सगळं काम झेपेल का ? वेळच्या वेळी ही सगळं काम करेल का ?"
सोना म्हणाली, "तुमच्या सेवेत मी अजिबात कमी पडणार नाही. सगळी कामं वेळच्या वेळी आणि नीट करेन. तुम्हा कुणाला तक्रारीला वाव देणार नाही."
मां म्हणाली, "मग ठीक आहे."
सोना म्हणाली, "तुम्ही मला इथं राहू द्यायला हो म्हटलंत याबद्दल मी तुम्हाला मनापासून धन्यवाद देते. मी इथं नीट काम करेनच पण माझ्या काही सवयी तुम्हाला सांभाळाव्या लागतील."
मां हसत म्हणाली, "तू इथं काम करायला आलीस की तुझं कोडकौतुक करून घ्यायला ?"
सोना हसत म्हणाली, "मी इथं काम तर करणारच आहे पण तुमच्याकडून माझं थोडं कोडकौतुकही करून घेणार आहे. त्या बदल्यात मी पगार घेणार नाही. तुम्ही मावशीलाही एक महिन्याचा पगार देऊ नका. माझ्या दोन तीन सवयी आहेत. एक म्हणजे माझ्या घरी मी सगळ्यांबरोबर जेवायला बसते. इथंसुद्धा मी एकटी जेवायला बसणार नाही. तुमच्याबरोबरच जेवेन मी."
मांच्या चेह-यावर स्मित उमटलं. ती म्हणाली, "अजून काय ?"
सोना म्हणाली, "रात्री मला एकटीने झोपायला भीती वाटते. मी तुमच्या किंवा तुमच्या मुलीच्या खोलीत जमिनीवर चटई, सतरंजी टाकून झोपत जाईन."
मोना लगेच म्हणाली, "मां, माझ्या खोलीत नको ही !"
मां म्हणाली, "ठीक आहे. तू माझ्या खोलीत झोपत जा. अजून काय ?"
सोना म्हणाली, "मला राजमाची भाजी आवडत नाही. तुमच्यासाठी ती भाजी बनवली तर माझ्यासाठी मी वेगळी भाजी बनवत जाईन."
मां थोडीशी कौतुकाने म्हणाली, "तू इथं काम करायला आलीस की तुझे नखरे दाखवायला ? घरी कोण असतं गं, तुझे नखरे सांभाळायला ?"
सोना म्हणाली, "माझे पिताजी व दादा दादी ! खूप लाडात वाढलेय मी घरात ! महिनाभर तुमची अडचण होऊ नये म्हणून कौशल्यामावशीच्या आग्रहाखातर तुमच्याकडे काम करायला राजी झाले. मावशी, यांचा दुपारचा चहा झाला की तू नीघ. मी संध्याकाळी बॅग घेऊन येते इथे. रात्रीचं जेवण मी बनवेन. आता मी निघतेय."
नेहा आल्यावर सोना बाहेर पडली. ती कारमध्ये बसून बाहेर पडली हे पाहून मोना चकित झाली. घरात येत कौशल्या रसोईत गेलेली पाहून मोना म्हणाली, "मां, या चढेल मुलीला रसोईसाठी ठेवायला तू कशी तयार झालीस गं ? बोलताना कशी रुबाबात बोलत होती हे लक्षात आलं ना तुझ्या ? जशी ती आपल्यावर मेहेरबानी करतेय अशीच तिची भाषा होती. तिचे एक एक नखरे काय तू सांभाळत बसणार आहेस ?"
मां म्हणाली, "अगं, तिचं वागणं बोलणं, तिचे कपडे, तिच्या चेह-यावरचा तजेलपणा पाहून मी विचारात पडलेय. ती काम करणारी मुलगी असेल, कौशल्याची भाची असेल असं मला वाटतच नाही. पगारसुद्धा देऊ नका हे तिचं सांगणं माझ्या शंकेला पुष्टी देतंय. तिच्या बोलण्याच्या टोनिंगवरून ती मराठी मुलगी नाही हे स्पष्ट आहे. किती तोडकंमोडकं मराठी बोलत होती. तिला स्वयंपाक तरी नीट करता येत असेल का हाही प्रश्न मला पडलाय. पण कौशल्या अचानक गावी जायला निघाली. आपली अडचण होऊ नये म्हणून तिनेच हिला आणलं म्हणून होकार देणं मला भाग पडलं."
मोना म्हणाली, "तिच्या चढेलपणाचा नखरेलपणाचा तुला त्रास होऊ नये एवढंच मला वाटतं."
मां म्हणाली, "मोना, तुला अजून एक सांगू ? अगं, तिला पाहिलं त्या क्षणी, का कोण जाणे पण नकळत मला तिची ओढ वाटायला लागली."
मोना रोषानं म्हणाली, "मग झेलत बस तिला ! म्हणे, नकळत तिची ओढ वाटायला लागली ! अजून काही वाटलं नाही का ?"
मां म्हणाली, "हो, अजून वाटलं ना. तिला आपल्याकडे कायमचं ठेवून घ्यावं असं वाटलं !"
मोना रोषानं म्हणाली, "मग रसोई बनवायला कशाला ? तिला गोदच घेऊन टाक ना !"
मोनाचा रोष पाहून मांला गंमत वाटली. ती मनमोकळेपणाने हसली आणि म्हणाली, "छान कल्पना आहे. माझ्या मनातलंच बोललीस. मी विचार करते."
तसं तिला मिठी मारून मोना म्हणाली, "मला चिडवू नकोस. तू फक्त माझीच मां आहेस."
संध्याकाळी सोना आपली बॅग घेऊन आली तेव्हा मोना मांच्या मांडीवर डोकं टेकून आडवी झाली होती. मां तिच्या केसांवरून हळुवारपणे हात फिरवत होती. ते पाहून सोनाच्या मनात मोनाबद्दल क्षणभर असूया उमटली पण महिनाभर असे प्रसंग नेहमी समोर येत राहातील हे स्वाभाविकच आहे तेव्हा आपण धाकट्या बहिणीचा हेवा करता कामा नये असा विचार तिने केला आणि ती म्हणाली, "वा ! काय कोडकौतुक चाललंय आपल्या लाडक्या मुलीचं ! जशी काही ती मुलगी ब-याच वर्षांनी मांला भेटायला आलीय."
तिच्या मांने चमकून विचारलं, "काय म्हणालीस तू ?"
मोना म्हणाली "मां, हिने तुला टोमणा मारला हे तुझ्या लक्षात आलं तरी तू गप्प का बसलीस ? आपण इथं काम करायला आलोय याचंही भान नाही हिला !"
सोना म्हणाली, "मी तुझ्याकडे बिनपगारी काम करणार असल्यामुळे मालक नोकर या नात्याने वागणं, इथं राहाणं मला जमणार नाही हे मी आधीच तुला सांगून ठेवते."
मोना म्हणाली, "मां, ही अशीच आपल्यावर रुबाब करणार असेल तर तू सरळ हिला कामाला नाही म्हणून सांग. दुसरी बाई सहज मिळेल आपल्याला."
सोना म्हणाली, "हो, मिळेल ना दुसरी बाई ! अगदी सहज मिळेल पण दुसरी मिळत नाही तोपर्यंत मला झेलणं तुला आणि तुझ्या मांला भाग आहे. तुझी मां तिच्या पिताजींच्या व्यापात अडकलीय आणि तुझ्या मांनं आपल्या एकुलत्या एक लाडक्या मुलीला जेवण बनवायला काही शिकवलं नसणार ! मग कोण करणार आहे गं चहा, नाष्टा आणि जेवण ?"
सोनानं एकुलती एक लाडकी मुलगी, शिवाय तुझी मां तिच्या पिताजींच्या व्यापात अडकलीय असा उल्लेख केल्यामुळे मां विचारात पडली. आपण पिताजींचा कारोबार बघतो हे तिला कसं समजलं ? तिला सोनाची आठवण झाली आणि नकळत तिच्या डोळ्यांत अश्रू तरळले. सोना अशीच हिच्यासारखी इतकी मोठी झाली असणार असं तिला वाटलं. मोना इथं एकटीच आहे म्हणून सोनालीनं तसा उल्लेख केला असेल असं मांला वाटलं.
थोड्या वेळाने सोनाच्या मोबाईलची रिंग वाजली. फोन घेऊन ती म्हणाली, "हॅलो पिताजी, कसे आहात तुम्ही ? दादा दादी कसे आहेत ?
" ... "
सोना म्हणाली, "हो, मी मजेत आहे. तुमची खूप आठवण येते."
" ... "
सोना म्हणाली, "नाही पिताजी, महिनाभर तरी मला तिकडे येता येणार नाही. कौशल्या मावशीला मी कबूल करून बसलेय. पिताजी, मी रात्री याबद्दल तुमच्याशी व दादा दादीबरोबर बोलते. तुम्ही तुमची व दादा दादीची काळजी घ्या. चला, ठेवते फोन !"
रात्री जेवताना नानी म्हणाली, "ब-याच वर्षांनी असं घरचं जेवण जेवायला मिळालं. मन तृप्त झालं ! कौशल्याच्या हातचं मराठी जेवण खाऊन आमची मूळ चवच विसरलो होतो आम्ही !"
मांनं विचारलं, "स्वयंपाक करायला कुणी शिकवलं तुला ? तुझ्या मांनं ?"
सोना म्हणाली, "मी चार वर्षांची होते तेव्हा माझी आई मला सोडून गेली."
मां म्हणाली, "साॅरी हं !"
सोनानं विचारलं, "साॅरी कशाबद्दल ?"
मांकडे रोखून पाहात ती पुढे म्हणाली, "ती काही देवाघरी नाही गेली. मस्त सुखात जगतेय ती माझ्याशिवाय आपल्या पिहरमध्ये ! मला विसरलीसुद्धा असेल ! माझ्या दादीने शिकवलं मला सगळं जेवण बनवायला."
सोनाच्या बोलण्याचा रोख पाहून मां विचारात पडली. त्या विचारातच तिने विचारलं, "तू कौशल्याची भाची आहेस असं मला अजिबात वाटत नाही. तू शुद्ध हिंदीत बोलतेस. तू केलेल्या स्वयंपाकाची चव घेतल्यावर तर माझी ठाम खात्री झालीय. कुठली आहेस तू ?"
सोना रोखानंच बोलली, "चित्तोडगढची आहे मी ! चित्तोडगढ कुठे आहे ते सांगू का ?"
मां म्हणाली, "नको, मला माहीत आहे. चित्तोडगढवर एवढा जोर द्यायची काही गरज नव्हती."
चित्तोडगढची आहे मी असं सोनाच्या रोखून सांगण्याने मां विचारात पडली होती.
रात्री अंगावर गाऊन चढवून चटईवर सतरंजी टाकून आडवी होत सोना म्हणाली, "तुमच्या हृदयातली माया फक्त मोनासाठीच आहे असं मला वाटतं. तिच्यापेक्षा वयाने थोडी मोठी मुलगी चटईवर खाली जमिनीवर झोपलीय पण पलंगावर आपल्या शेजारी तिला झोपू द्यावं असं तुम्हाला वाटलंही नाही. तरी बरं, तीन माणसं ऐसपैस झोपतील इतका मोठा पलंग आहे !"
मां म्हणाली, "त्या कौशल्याने नको ती ब्याद माझ्या घरात पाठवलीय. महिनाभर तुला झेलणं माझ्या नशिबी आलंय ! चल, ये पलंगावर झोपायला."
पलंगावर सोना बराच वेळ जागीच होती. मां झोपलीय असं पाहून सोना तिच्याजवळ सरकली आणि मांच्या अंगावर एक हात टाकून तिच्या कुशीत शिरली. तिच्या मांची झोप चाळवली आणि नकळत तिनेही सोनाच्या अंगावर एक हात टाकला.
सकाळी जाग आल्यावर मांच्या लक्षात आलं की रात्रभर आपण दोघी एकमेकींच्या मिठीत झोपलो होतो. सोनाबद्दल तिच्या मनात नकळत ममता उमडून आली. सोनाची झोपमोड होऊ नये म्हणून अलगद तिच्या मिठीतून दूर होऊन तिने सोनाच्या कपाळावर आपले ओठ टेकून तिचं हलकंसं चुंबन घेतलं.
चहा घेताना मांनं विचारलं, "नवीन जागेत रात्री झोप चांगली लागली ना तुला ?"
मोनाकडे पाहात ती म्हणाली, "रात्रभर तू मला मिठीत घेऊन झोपली होतीस. मग तुझ्या मिठीत शांत झोप लागणारच ना ! तू मला जवळ घेतलंस, तेव्हा मला वाटलं की माझ्या मांनंच मला जवळ घेतलंय."
मांनं हलकंसं स्मित केलं तशी मोना म्हणाली, "तू माझ्या मांचा 'अगं' असा उल्लेख करून बोललीस ?"
सोना म्हणाली, "हो, तू हिला तसंच म्हणतेस ना ! मग ही काय मला नोकरासारखीच थोडीच वागवणार आहे ?"
मोना चिडून म्हणाली, "तू इथं रसोईचं काम करायला आलीस ना, मग स्वतःच्या मर्यादा सांभाळून वाग."
सोना म्हणाली, "तुझ्या मांच्या प्रेमात मी तुझी वाटेकरी होईन अशी भीती वाटली की काय तुला ?"
मोना चिडूनच म्हणाली, "जेवण बनवण्याचं काम करणारी एक मुलगी एका दिवसातच माझ्या बहिणीची जागा घ्यायचा विचार करतेय या तुझ्या धार्ष्ट्याबद्दल काय बोलू मी ! तुझी मर्यादा सोडून तू वागलेलं मां खपवून घेईल पण मी खपवून घेणार नाही एवढं लक्षात ठेव."
सोना हसतच म्हणाली, "ठीक आहे, मी लक्षात ठेवेन. ही फक्त तुझीच मां आहे हे मी जाणून आहे."
आपल्या बोलण्यातून सोनाली प्रश्नांची गुंतावळ तेवढी समोर उभी करतेय, त्यातून तिला काही सुचवायचं तर नाही ना, कोण आहे ही, आपल्या मनात हिची ओढ का वाटायला लागलीय या प्रश्नाने मां विचारात पडली.
आपल्या आसपास कुणी नाही हे पाहून सोनानं पिताजीला फोन करून काय घडलं ते सांगितल्यावर ते म्हणाले, "बेटी, तुझ्या वेडेपणाबद्दल काय बोलू मी ! तू तुझ्या मांला ओळख दिलीस तर तिथे तू आनंदाने, समाधानाने राहू शकशील. मी तुझ्या मांला ओळखतो. तू ओळख दिलीस तर तुझ्यावरची तिची माया ओसंडून वाहायला लागेल."
सोना म्हणाली, "पिताजी, मी वेगळं समाधान शोधतेय आणि मला ते मिळेलच ! मां माझ्याकडे येतेय. मी ठेवते फोन."
दुस-या दिशशी चहा नाष्टा झाल्यावर सोना बाहेर गेली आणि सहा अॅप्रन घेऊन आली.
स्वयंपाकघरात अॅप्रन वापरणारी मुलगी नक्कीच आधुनिक परिवारातली आहे, मग ही कोण आहे हा प्रश्न पुन्हा मांला पडला.
तिस-या रात्री सोना पलंगावर मांशेजारी आडवी झाली तशी मां म्हणाली, "दोन दिवस पाहातेय मी, मी झोपल्यावर माझ्या कुशीत शिरतेस. आज मी झोपायची वाट पाहू नकोस. ये माझ्या कुशीत."
सोना आवेगानं मांजवळ सरकली तसं मांनं तिच्या अंगावर एक हात टाकून तिला जवळ ओढलं आणि तिच्या कपाळाचं चुंबन घेतलं. सोनाचं मन पुलकित झालं. तिनेही मांच्या अंगावर एक हात टाकून तिच्या गालावर आपले ओठ ठेवून चुंबन घेतलं तसं मांने अपार समाधानाने आपले डोळे बंद केले.
चार दिवसांनी मां ऑफिसातून आली आणि डोकं दुखतंय म्हणून आपल्या खोलीत पलंगावर आडवी झाली.
तिच्या पाठोपाठ जाऊन सोनानं विचारलं, "तब्येत बरी नाहीये का गं तुझी ?"
मां म्हणाली, "हो, थोडं डोकं दुखतंय."
तिने विचारलं, "खूप काम असतं का गं ऑफिसात ?"
मां म्हणाली, "खूप काम नसतं गं पण पिताजींच्या कारोबाराचा व्याप खूप मोठा आहे. सगळीकडे मलाच लक्ष द्यावं लागतं. कधी कधी कामाचा ताणतणाव येतो."
बामची बाटली घेऊन तिच्या उशाशी बसत सोना म्हणाली, "चल, तुझ्या डोक्याला बाम लावून तुझं कपाळ चेपून देते."
सोनानं आधी तिच्या कपाळाला बाम लावून हलक्या हातानं तिचं कपाळ चेपून दिलं. मग हलक्या हाताने मांच्या डोक्याला मालिश करू लागली होती. मांला खूप बरं वाटत होतं. एक विलक्षण सुखद अनुभूति तिला जाणवत होती. नकळत तिने डोळे मिटून घेतले होते. सोनाला वाटलं, तिला झोप लागलीय. थोडा वेळ तिच्या डोक्याला अजून मालिश केल्यावर सोनानं मालिश बंद केले आणि मांचा चेहरा निरखून पाहात तिचा चेहरा आपल्या दोन्ही हाताच्या ओंजळीत घेऊन तिनं मांच्या कपाळावर ओठ टेकून तिचं चुंबन घेऊन ती उठली. तिने घेतलेल्या चुंबनाच्या अनुभूतीनं मांचं मन पुलकित झालं. डोळे मिटून त्या स्पर्शाची सुखद अनुभूति अनुभवत असताना मोना आत आली तसं सोना म्हणाली, "तुझ्या मांचं डोकं दुखतंय म्हणून ती आडवी झालीय. आलं, मिरपूड, वेलची, अग्याघास टाकून मी तिच्यासाठी चहा बनवायला चाललेय. तुझ्यासाठीही बनवू का ?"
मोना म्हणाली, "मांचं डोकं दुखतंय म्हणून ती लवकर घरी आली का ? मला वाटलं, माझ्याबरोबर बाहेर जाण्यासाठी ती लवकर आली. आता मी एकटी कशी जाऊ मी बाहेर ?"
सोना म्हणाली, "वा ! काय प्रेम आहे लाडक्या मुलीचं आपल्या मांवर ? मांचं डोकं दुखतंय म्हणून मांची काळजी तर वाटली नाहीच उलट मुलीला बाहेर एकटीने कसं जायचं हा प्रश्न पडलाय. वा !"
मोना चिडून म्हणाली, "माझ्या मांबद्दल मला काळजी वाटते की नाही याची उठाठेव तू करू नकोस. समजलं ?"
डोळे उघडत मां म्हणाली, "अगं, खरंच माझं डोकं खूप दुखत होतं. हिने कपाळावर बाम लावून चेपून दिल्याने आणि माझ्या डोक्याला हलक्या हातानं मालिश करून दिल्याने आता मला खूप आराम वाटतोय. अजून थोडा वेळ आराम करते मग येईन मी तुझ्याबरोबर. हवं तर हिला घेऊन टॅक्सीने जा."
मोना म्हणाली, "ठीक आहे. तू आराम कर. मी हिला घेऊन टॅक्सीने जाते."
सोना म्हणाली, "ड्रायव्हर नाही म्हणून टॅक्सीने जावं लागणार असेल तर मी चालवेन गाडी."
मोना आश्चर्याने म्हणाली, "तू ? तुला ड्रायव्हिंग येतं ? मुंबईच्या ट्रॅफिकमध्ये तू गाडी चालवणार आहेस ?"
सोना म्हणाली, "अनुभव घेऊन बघ. तुझ्या मांच्या गाडीला साधा ओरखडासुद्धा पडू देणार नाही मी !"
कपडे बदलून दोघी बाहेर पडल्या. सोनाचं ड्रायव्हिंग पाहून मोना चकित झाली. तिनं विचारलं, "तुला पहिल्या वेळी पाहिलं तेव्हा तू स्वयंपाक करणारी मुलगी असशील असं मला वाटलंच नव्हतं. आता तर तुझं एक एक वेगळं रुप समोर येतंय. कोण आहेस तू ? कुठे राहातेस ?"
सोना म्हणाली, "तुझ्या समाधानासाठी मला खोटं बोलायला जमणार नाही. महिनाभर तुझ्या घरी रसोई सांभाळणारी एक मुलगी आहे असंच समज ना ! महिना झाला तर मी निघून जाईन."
दुस-या दिवशी मां घरी आली तेव्हा सोना दादीच्या गुडघ्याला तेलानं मालिश करत होती. मोना सोफ्यावर आडवी होऊन टि.व्ही. पाहात होती. मां जवळ आल्यावर सोना म्हणाली, "घरात एक बेटी आहे, एक नवासी आहे पण नानीच्या दुखणा-या गुडघ्याला तेलानं मालिश करून द्यावं असं दोघींनाही वाटत नाही. आपण आणि आपली मुलगी एवढ्यात कोषात जगायचं एवढंच माहीत आहे तिला !"
मां म्हणाली, "कौशल्या तुझी ब्याद माझ्या नशिबी घेऊन आली आली याचा त्रास आहेच पण तू जेवण छान बनवतेस म्हणून तुझे टोमणेही सहन करावे लागणार आहे मला !"
सोना म्हणाली, "तुझी, नानीची सेवा करते, वेळच्या वेळी तुम्हाला चहा नाष्टा देतेय, तुम्ही समाधानाने जेवावं असं तुमच्या आवडीचं जेवण बनवते तरी मला ब्याद समजतेस तू ?"
मां म्हणाली, "पण मला सतत टोमणे मारून तू त्याचा मोबदला तू पुरेपूर वसूल करतेस मग का समजू नको तसं ! पण बरं वाटतं, तू मला असे टोमणे मारून बोलतेस ते !"
तिच्या टोमण्याने मोना मात्र भडकली होती. ती चिडून म्हणाली, "कशाला गं माझ्या मांला सतत टोमणे मारत असतेस ?"
सोना म्हणाली, "तुझ्या मांला ? मी तर ज्या घरात रसोई सांभाळते, तिथल्या आपल्याच कोषात जगणा-या एका मांला बोलत असते. माझ्या साध्या बोलण्याला तुम्ही दोघी टोमणे हा काय माझा दोष आहे ?"
मांबरोबर मोनासुद्धा तिच्या बोलण्याने विचारात पडली.
रात्री पलंगावर पडल्यावर मांच्या कुशीत शिरत सोना म्हणाली, "तुझ्या कुशीत शिरले ना की मला वाटतं, माझ्या मांची उणीव दूर झाली."
मांनं विचारलं, "तुझी मां तुला सोडून तिच्या पिहरमध्ये का राहाते ?"
सोना म्हणाली, "ते मला माहीत नाहीये गं ! मी फक्त चार वर्षांची होते. मला तर ती आठवतही नाही. मला तिची कधी आठवणही येत नसे पण तुला पहिल्यांदा पाहिलं तेव्हा मला तिची खूप आठवण आली आणि तुझ्या कुशीत शिरले तेव्हा मी तिच्याच कुशीत शिरलेय असं मला वाटतं."
मां म्हणाली, "तुझ्या दादीने तुला तुझ्या मांची माया ममता देऊन तुझ्या मांची उणीव भरून काढली ना, मग वाईट कशाला वाटून घेतेस ?"
सोना म्हणाली, "नाही गं, मी वाईट वाटून घेत नाही पण तुझ्यामुळे मला माझ्या मांची आठवण झाली हे पण सांगू नको का तुला ?"
मां म्हणाली, "ठीक आहे. तुला काहीही सांगावंसं वाटलं तर मला सांगत जा."
सोनानं अपार ओढीनं मांच्या गालाचा मुका घेऊन तिला अजूनच आपल्या जवळ ओढलं.
मांनं विचारलं, "तुला तुझ्या मांची आठवण होत असते का गं ?"
सोना म्हणाली, "तुझ्या प्रश्नाचं उत्तर 'नाही' असं आहे. अगं, मी चार वर्षांची असताना ती निर्ममतेनं मला सोडून गेली. मला सोडून जाण्यापूर्वीच्या त्या चार वर्षे वयातल्या आठवणी मला कशा आठवणार ? तिला पाहिल्याचं मला आठवतही नाही. तिला फक्त फोटोत पाहात आलेय. ते फोटोही सतरा वर्षांपूर्वीचे आहेत. मग तिची आठवण मला कशी होणार ? मला सोडून जाताना ती निर्ममच झाली असणार ना !"
मां म्हणाली, "असं म्हणू नको. तुला सोडून जाताना तिला किती क्लेश, वेदना, दुःख झालं असेल याचा विचार कर ना ! तिचीही खूप मोठी मजबुरी असेल, ती परिस्थितीसमोर लाचार, मजबूर झाली असेल, त्या परिस्थितीला दुसरा काहीच पर्याय नसेल म्हणूनच मनावर दगड ठेवून तुला सोडून जाण्याचा निर्णय तिला घ्यावा लागला असेल ना !"
सोना म्हणाली, "मी इथे आल्यावर तुझी मोनावरची माया, ममता, प्रेम पाहीपर्यंत मला माझ्या मांबद्दल काही वाटत नव्हतं. इथे आल्यावर मला एकच प्रश्न पडलाय. काही मजबुरीमुळे माझी मां मला सोडून गेली हे मान्य करते पण नंतरही तिने माझ्याशी सगळे संबंध तोडले हे मला नाही स्वीकारता येणार !"
मां म्हणाली, "तुला सोडून जाण्याची तिची मजबुरी तू स्वीकारतेस तशी नंतरच्या तिच्या मजबुरीचाही तू स्वीकार कर. चार वर्षाच्या मुलीला सोडून जावं लागलं म्हणून ती खरोखर दुर्दैवी आहे असंच म्हणावं लागेल. तिला माफ करून टाक आणि खंत वाटून घेऊ नकोस. ती कुठल्या गावात राहाते हे तुला माहीत आहे का ?"
सोना म्हणाली, "हो, ती मुंबईतच राहाते."
मां म्हणाली, "अगं, ही तर खूपच चांगली गोष्ट आहे. तू इथेच आलीयंस. हवं तर उद्या आपण जाऊ या तिला भेटायला !"
सोना म्हणाली, "आता नको, मी तुझ्याकडून परत जायला निघेन ना, तेव्हा ठरवेन, तिला भेटायचं की नाही ते !"
सोनाच्या कपाळावर ओठ टेकून तिचं चुंबन घेऊन मां म्हणाली, "बरं, आता तू तुझ्या मांच्याच कुशीत आहेस असं समजून शांत झोप."
दुस-या दिवशी संध्याकाळी सोना रसोईत जेवण बनवत होती. मां तिथे आली आणि म्हणाली, "चल, आजपासून मी तुझ्याकडून जेवण बनवायचं शिकते. काय बनवतेस ?"
सोना म्हणाली, "मला मदत करायला आलीयंस का ? तू आताच आलीयंस ना ऑफिसातून, थकली असशील तू ! मग जा, तू आराम कर."
मां म्हणाली, "मी थकलेली असेन ना, तेव्हा नाही येत जाणार रसोईत तुला मदत करायला ! आजपासून आपण दोघी जेवण बनवत जाऊ."
सोना म्हणाली, "इतकी माया लावू नकोस मला ! वीस बावीस दिवसांनी मी इथं नसेन."
मां म्हणाली, "तू नसशील इथे पण माझ्या मनातून तू जाणार आहेस का ? आणि तूसुद्धा मला मनात घेऊन जाणारच आहेस ना ?"
सोना हसत म्हणाली, "चल, नको ती स्वप्नं पाहू नकोस."
एकदा आईच्या मांडीवर डोकं टेकून मोना टि.व्ही.वर एक डान्स पाहात होती. मां कौतुकाने तिच्या केसांवर हात फिरवत होती. बाहेर येत सोनानं ते पाहिलं आणि काही क्षण तिथेच उभी राहून आईच्या चेह-यावरची अपार खुशी निरखू लागली. भानावर येत ती म्हणाली, "काय कोडकौतुक चाललंय लाडक्या मुलीचं ! त्यापायी कसले फालतू डान्स पाहातोय याचंही भान नाहीये."
मोना म्हणाली, "माझी मां मला लाडप्यार करते हे पाहिल्यावर सतत टोमणे का मारत राहातेस तू ? तुझी मां लहानपणीच तुला टाकून गेली म्हणून जळतेस का माझ्यावर ?"
सोना म्हणाली, "मी कशाला तुझ्यावर जळू ? पण तुझ्या मांची तुझ्यावरची अपार माया पाहिल्यावर तिला टोमणा मारायचा मोह मला आवरता येत नाही."
मोना म्हणाली, "आणि आम्ही फालतू डान्स पाहातोय असं म्हणतेस तू ? मग चांगले डान्स कुठले असतात गं ? तूच करून दाखव ना चांगला डान्स कसा असतो ते !"
आपल्या खोलीत जाऊन सोना आपलं गॅझेट घेऊन आली आणि म्हणाली, "नानाजी, तुम्ही इथं बसा, विश्वामित्रासारखं !"
तिने टि.व्ही. बंद करून आपल्या गॅझेटवर म्युझिक सुरु केलं आणि नानाजींसमोर मेनकेची भूमिका बजावत भरतनाट्यम् नृत्याला सुरुवात केली. तिची आई, नानी आणि मोनासुद्धा मंत्रमुग्ध होऊन तिचं नृत्य बघत होत्या. वीस मिनिटांनंतर विश्वामित्रांसमोर ती नतमस्तक झाली तेव्हा मां सोनाजवळ गेली आणि तिला वर उचलून आपल्या मिठीत घेऊन म्हणाली, "सुंदर ! अति सुंदर ! खूप प्रसन्न वाटलं मला ! लहानपणी मीसुद्धा भरतनाट्यम् शिकलेय पण तुझ्या इतकं सुंदर नृत्य मी कधीच करू शकले नव्हते."
मोना जवळ येऊन म्हणाली, "सुंदर नृत्य केलंस तू ! मन सुखावलं माझं आणि मी तुझ्यावर भडकले होते हे सहज विसरून गेले मी ! किती वर्षांपासून नृत्याचा सराव करतेस तू ?"
सोना म्हणाली, "सात वर्षे मी दररोज तासभर शिकत होते मी !"
मोना म्हणाली, "तू जेवण छान बनवतेस, तुला ड्रायव्हिंग येतं, तू भरतनाट्यम् नृत्यही सहज करतेस, तू मां, नानी नानांजींनी काळजी घेतेस, तुझे कपडेसुद्धा खूप काॅस्टली आहेत. आता आम्हाला समजू दे, तू कोण आहेस ते !"
सोना म्हणाली, "कौशल्याला मदत व्हावी म्हणून मी तुझ्याकडे जेवण बनवण्याचं काम स्वीकारलंय एवढी माझी ओळख पुरेशी आहे."
मोना म्हणाली, "जा, मर !"
चार दिवसांनी संध्याकाळी बाहेर पडून सोनानं एक फुलांचा मोठा गुच्छ आणला आणि कुणाच्या नजरेत पडणार नाही याची काळजी घेत स्वयंपाकघरात लपवून ठेवला. रात्री मध्येच जाग आल्यावर तिने तो खोलीत आणला.
सकाळी मांला जाग आल्यावर तो गुच्छ मांला देत ती म्हणाली, "वाढदिवसाच्या खूप खूप शुभेच्छा !"
फुलांचा गुच्छ पाहून मांचं मन मोहरून आलं. थोडं पुढे झुकून सोनाला मिठीत घेत ती म्हणाली, "थँक यू !"
मांने विचारल्यावर सोना म्हणाली, "एकदा तुझं पॅन कार्ड बघितलं होतं तेव्हा त्यावरची तुझी जन्म तारीख बघितली होती."
मां हसली तसं सोना म्हणाली, "मी खोटं सांगतेय असं वाटतंय तुला ?"
मां म्हणाली, "नाही ! इतकी प्रेमळ आणि अभिजात प्रसन्न चेह-याची माझी मुलगी मांशी खोटं बोलणार नाही."
सोना खोटं सांगत होती हे मांच्या लक्षात आलं होतं. आपलं पॅन कार्ड ऑफिसात असतं हे मां जाणून होती.
तेवढ्यात मोना तिथे आली आणि आईच्या बाजूला मोठा पुष्पगुच्छ पाहून ती भडकून सोनाला म्हणाली, "तू काय माझे सगळे हक्क हिरावून घ्यायला आलीयंस का येथे ? दरवर्षी नाना नानीच्या आधी मी मांला जनमदिनची बधाई देत आलेय. मांनं तुला खूप लाडावून ठेवलंय. जेवण बनवणारी मुलगी आहेस ना तू, मग तुझ्या मर्यादेत राहा."
सोना म्हणाली, "भडकतेस कशाला माझ्यावर ? मी दिलेला पुष्पगुच्छ पाहून तुझ्या मांचा चेहरा आनंदाने किती फुललाय ते बघ ना ! तिची प्रसन्नता कशाला हिरावून घेतेस. आता तू आलीयंस ना, मग तूसुद्धा दे हिला शुभेच्छा."
आईला मिठी मारून तिला शुभेच्छा देऊन मोना म्हणाली, "मां, ही ब्याद केव्हा जाणार आहे इथून ? ही गेली तरी हिचा आजचा आगावूपणा मी कधी विसरणार नाही."
सोना म्हणाली, "म्हणजे तू मलाही विसरणार नाही हे तू कबूल करतेयंस ! मी भाग्यवान आहे. तू तरी मला विसरणार नाहीयेस. तुझ्या मांला सांग, आज ऑफिसला जाऊ नकोस. आपलं आटोपून आपण तासाभरात निघू. नाशिकला एक छान बोटॅनिकल गार्डन झालंय असं मला समजलंय. ते पाहायला जाऊ आपण. रात्री आठपर्यंत आपण परत येऊ. मी नाना नानीला आटोपून तयार व्हायला सांगते. आपण नाष्टा, दुपारचं जेवणसुद्धा बाहेर घेऊ."
मोनानं विचारल्यावर मांने खुशीनं संमती दिली पण ती म्हणाली, "मी एखादा ड्रायव्हर बघते. एका दिवसात इतकं ड्रायव्हिंग मला नाही जमणार !"
सोना म्हणाली, "मी आहे ना ! मी करेन ड्रायव्हिंग."
बोटॅनिकल गार्डन पाहून सगळे खुश झाले. सोनानं अचानक प्रोग्राम बनवला म्हणून मां खूपच खुश होती. आपला असा वाढदिवस आपण प्रथमच साजरा करतोय व ते सोनामुळे म्हणून मांला तिचं खूप कौतुकही वाटत होतं. आपल्याला आराम मिळावा म्हणून संपूर्ण ड्रायव्हिंग तिने केलं होतं. तिला थोडा आराम मिळावा म्हणून जाता येताना हट्टाने मांने तासभर ड्राईव्ह केलं होतं. ती आपली किती काळजी घेते या भावनेनं मांचा ऊर भरून आला होता.
घरी आल्यावर सोनाला मिठीत घेऊन ती म्हणाली, "गेल्या सतरा वर्षात आजच्या इतका आनंदाचा दिवस पहिल्यांदा अनुभवला. खूप खुशी, आनंद दिलास मला तू ! माझी एक इच्छा कबूल करशील का ?"
मांभोवतीची मिठी थोडी घट्ट करत सोना म्हणाली, "तू खूप खुश, आनंदी आहेस ना, म्हणून मीसुद्धा खूप खुश आहे. सांग तुझी इच्छा ! आज मी तुला नाराज करणार नाही."
मां म्हणाली, "यापुढे तू कुठेही असलीस तरी माझा जनमदिन मनवायला तू माझ्याकडे यायचंस !"
सोना म्हणाली, "इतकंच ना, यापुढे वर्षातला माझा एक दिवस तुझा, फक्त तुझाच ! या दिवशी मी तुझ्याजवळ असेन."
मां म्हणाली, "तुझ्या आयुष्यातला दरवर्षी एक दिवस मला दिलास तर त्या एका दिवसात वर्षभराची बेगमी मी करत जाईन."
सोना म्हणाली, "तुझी इच्छा असेल तर माझं लग्न होईपर्यंत मी इथेच तुझ्याजवळ राहाते."
मोना रोखानंच म्हणाली, "काही नको. इतके दिवस इथे राहिलीस ती तुझी खूप मोठी मेहेरबानी आमच्यावर झाली. अजून तुझी मेहेरबानी नकोय मला, समजलं ?
सोना म्हणाली, "बरं बाई, नाही थांबणार मी इथे. तू इतकी असुरक्षित होऊ नकोस. तुझ्या मांच्या तुझ्यावरच्या प्रेमात वाटेकरी व्हायला मी इथे आले नव्हते. कौशल्या परत आली की दुस-या दिवशी मी निघेन इथून !"
सोना महिनाभर आपली ओळख न देता आपल्या मांकडे होती तरीही तिला खूप सुख लाभलं होतं. तिची मां तिच्यावर तिस-या दिवसापासूनच प्रेम करायला लागली होती. तिची काळजी करायला लागली होती. तिला जपायला लागली होती याचं अपार समाधान तिला लाभलं होतं. पण मां मोनासमोर आपल्यावर जपून प्रेम करते हे सोनाच्या लक्षात आलं होतं. त्याबद्दल तिची तक्रारही नव्हती.
ती सकाळ संध्याकाळचा चहा नाष्टा बनवणं, दोन वेळेचं जेवण बनवणं, अधूनमधून आईच्या डोक्याला मालिश करणं, तिच्या केसांना मेहेंदी लावून देणं, नानीच्या गुडघ्याला दररोज तेलानं मालिश करणं, नानाच्या थोडंसं टक्कल पडलेल्या डोक्यावर तेल जिरवून मालिश करणं अशी कामं मोठ्या आनंदाने करत होती. तिने नाना नानीचंही प्रेम मिळवलं होतं. पण मोनावरून मांला टोमणा मारायची एकही संधी ती सोडत नसे. मांच्या गालावर हसू उमटत असे पण मोना खूप भडकत असे. ती भडकली की सोना आईकडे पाहून छद्मीपणानं हसत असे.
मां जवळजवळ दररोजच रात्री सोनाला जेवण बनवायला मदत करायला लागली होती. त्यावेळी दोघी गप्पा मारत. कधी कधी सोनाला प्रश्न पडे की मांनं आपल्याला ओळखलंय की काय ? ओळखलं असेल तर ती तसं बोलत का नाही ?
तिच्या पिताजींचा दररोज संध्याकाळी फोन येत असे त्यावेळी मां व मोना तिचं बोलणं ऐकत असत. ब-याच वेळा तिच्या एकतर्फी बोलण्यातून दोघींना अर्थबोध होत नसे.
एकदा मांनं विचारलं, "खूप प्रेम करतेस ना तुझ्या पिताजींवर ?"
ती म्हणाली, "हो. खूप प्रेम करते मी पिताजींवर ? माझी मां तर मला निर्ममतेनं सोडून गेली."
तिची माँ म्हणाली, "असं म्हणू नकोस. तिचीही काही मजबूरी असेल ना ?"
ती म्हणाली, "तू नको माझ्या माँची पैरवी करूस. चार वर्षाच्या मुलीला सोडून जायचं म्हणजे तिने निर्ममताच स्वीकारली होती ना ! खूप कठोर आहे ती !"
तिची आई म्हणाली, "एकदा तुझ्या आईला समोरासमोर ओळख दे आणि विचार तिलाच ! मला नको त्रास देऊस."
सोना हसत म्हणाली, "माझी मां माझ्या जवळ नाही मग मी तुलाच त्रास देणार ना !"
तसं मांनं तिला एका हातानं जवळ घेतलं.
सोना दररोज रात्री जेवण बनवून झालं की मांच्या खोलीत जाऊन पिताजींना फोन करून मोकळेपणानं आज काय घडलं हे त्यांना सांगत असे. पिताजी तिला समजावत असत की ओळख देऊन मोकळी हो. मग बघ, तुझ्या मांची ममता तुझ्यावर कशी बरसते ते ! तिला तर खूप आनंद, खुशी होईलच पण तुझ्या नाना नानीलाही आनंद होईल. मोना तुझ्यावर भडकणं विसरून तुझ्यावर प्रेमच करेल."
एकदा मांनं तिला विचारलं, "दररोज माझ्या खोलीत जाऊन दार बंद करून फोनवर कुणाशी बोलत असतेस गं ?"
सोना मिश्किलपणे हसत म्हणाली, "असं दार बंद करून मी कुणाशी बोलणार आहे ? एवढंही कळत नाही तुला ? बुद्धू कुठली !"
मांनं विचारलं, "तुझ्या पिताजींना माहीत आहे का हे ?"
सोना म्हणाली, "हो, मी पिताजी, दादा दादी यांच्यापासून काहीही लपवत नाही."
मां म्हणाली, "त्याचा फोटो दाखव ना मला !"
सोना म्हणाली, "त्याचा फोटो नाहीये माझ्या मोबाईलमध्ये. त्याला काढू दे अशी मिन्नत करते तेव्हा तो म्हणतो की, डोळे मिटायचे आणि तुझ्या मनःचक्षूने मला पाहात राहायचं "
मांनं विचारलं, "मला आवडेल असा आहे ना ?"
ती म्हणाली, "पिताजींना आवडला म्हणजे तुलाही आवडेलच ना !"
मां दररोज रात्री तिला आपल्या कुशीत घेऊन झोपत असे. झोपण्यापूर्वी सोना तिच्या कपाळावर ओठ टेकून मांचं चुंबन घ्यायची. सकाळी उठल्यावर मां तिच्या कपाळावर आपले ओठ टेकून अपार मायेनं तिचं चुंबन घ्यायची. कधी कधी अर्धवट जाग आलेल्या सोनाला तिच्या स्पर्शाची संवेदना जाणवायची. तिचं मन खुशीनं पुलकित व्हायचं आणि ती विलक्षण आवेगानं मांला आपल्या मिठीत घ्यायची. मांसुद्धा तिला आपल्या मिठीत जखडून ठेवायची.
कधी कधी तिघी शाॅपिंगला जायच्या. गाडी सोनाच चालवायची. एकदा मोनाला एक ड्रेस घ्यायचा होता तेव्हा मांनं आपल्या आवडीने सोनालाही एक ड्रेस घेतला होता.
सोना परत जायचा दिवस जवळ येत होता. संध्याकाळी सोना म्हणाली, "मोना, चार एक दिवसांनी मला दिल्लीला माझ्या घरी परत जावं लागणार आहे. तिकडे कुणा कुणाला भेट देण्यासाठी मला शाॅपिंग करायचीय. येतेस का माझ्याबरोबर ?"
मोना म्हणाली, "असं का विचारतेस ? चल, कपडे बदलून लगेच निघू या."
एका दुकानात सोना म्हणाली, "तुझ्या पसंतीने, तुला खूप आवडेल असा एक महागडा ड्रेस माझ्या लहान बहिणीसाठी घ्यायचाय. तुझ्या आवडीचा तू पसंत कर."
ड्रेस विकत घेतल्यावर तिने दोन महागड्या रेशमी साड्या आणि एक सफारी सुटाचं, शर्टाचं महागडं कापड विकत घेतलं. क्रेडिट कार्ड वापरून तिने केलेली महागडी खरेदी पाहून मोना चकित झाली होती. ही नेमकी कोण आहे आणि आपल्या घरी जेवण बनवण्याचं काम करायला कशी तयार झाली हा प्रश्न पुन्हा मोनाला पडला.
चार दिवसांनी कौशल्याचा फोन आला. दोन दिवसांनी सकाळी कामावर येते असं तिने सांगितलं.
सोना म्हणाली, "म्हणजे उद्या रात्री माझं इथलं जेवण बनवणं शेवटचं ! मी परवा सकाळी माझ्या घरी जायला मोकळी !"
मां म्हणाली, "तू महिनाभर इथे होतीस. तुझी आठवण आम्ही कधीच विसरणार नाही."
सोना म्हणाली, "मीसुद्धा आपल्याच कोशात जगणा-या एका मांला कधीच विसरणार नाही."
मोना म्हणाली, "तुझी जायची वेळ आली तरी माझ्या मांला टोमणा मारायची संधी तू साधतच राहा."
मां म्हणाली, "अगं मोना, ती मला टोमणा मारत नाहीये तर तिच्या मनातला असंतोष, असंतुष्टता, रोष प्रकट करतेय. हो ना गं सोना ?"
सोनाली ऐवजी मां सोना म्हणाली हे ऐकून सोनानं मांकडे चमकून पाहिलं.
सोना उठली. तिने खरेदी केलेले कपडे ती घेऊन आली. नानांच्या हातात सफारी सुटाचं कापड व नानीच्या हातात साडी देवून ती म्हणाली, "हे कपडे माझ्याकडून तुम्हाला भेट म्हणून देतेय." असं म्हणून ती वाकली आणि नाना नानीच्या पायावर डोकं टेकून त्यांना नमस्कार केला.
मोनाच्या हातात ड्रेस देऊन तिला घट्ट मिठी मारत सोना म्हणाली, "मेरा ये प्यारभरा नजराना मेरी खूबसुरत गुडिया जैसी बहनको !"
तिच्या बोलण्याने चकित होऊन मोना तिच्याकडे पाहात स्तब्ध झाली. नाना नानीप्रमाणेच तिने आपल्याला दिलेल्या महागड्या ड्रेसने ती चकित झाली होती.
मांच्या हातात साडी देऊन सोना म्हणाली, "मां असलेल्या एखाद्या घरात महिनाभर राहाण्याची माझी खूप इच्छा होती. इथे महिनाभर राहून मी माझी इच्छा पुरी करून घेतली. तू मोनाचं खूप कोडकौतुक करत होतीस ते पाहून मला मोनाचा हेवा वाटायचा. पण एकुलत्या एक मुलीवरचं तुझं प्रेम पाहून तुझ्यात मांची ममता अजून जिवंत आहे हे पाहून मला खूप बरं वाटायचं. तू माझ्यावरही अपार प्रेम कदायचीस. तू एक प्रेमाचा सागर असलेली मां आहेस हे पाहून माझा ऊर भरून यायचा. चौथ्या दिवसापासून तू माझ्यावरही मोनाइतकंच प्रेम करायला लागलीस, माझ्या मनातली मांची उणीव दूर केलीस याबद्दल मी तुझी ऋणी राहीन. तू माझीसुद्धा मां आहेस अशी भावना माझ्या मनात उपजत गेली याबद्दल मला तुझा अभिमान वाटतो. तुम्ही चौघांनी माझं वागणं बोलणं सहन करत मला खूप प्रेमानं वागवलंत त्याची कणभर परतफेड म्हणून मी तुम्हाला भेटी दिल्यात. त्या आनंदाने स्वीकारा आणि मला प्रेमानं निरोप द्या. दरवर्षी मांच्या वाढदिवसाला एक दिवस तुमच्या बरोबर राहण्यासाठी मी येत राहाणारच आहे." असं म्हणून तिने मांला उभं केलं आणि तिला घट्ट मिठी मारून रडायला लागली. मां तिच्या पाठीवरून, केसांवरून हात फिरवत तिला शांत करत होती.
सोनाचा उमाळा शांत झाल्यावर तिने मांला आपल्या मिठीतून दूर केलं. तिचे डोळे पुसत मांनं विचारलं, "इथं तू ज्या हेतूनं आली होतीस तो साध्य झाला का ?"
सोना म्हणाली, "म्हणजे ? माझा कुठला हेतू ?"
मां म्हणाली, "तू तुझ्या मांच्या ममतेची कसोटी पाहायला आली होतीस ना माझ्याकडे ? मग तुझी मां तुझ्या कसोटीला उतरली की नाही ?"
सोना म्हणाली, "तू काय बोलतेयंस ते मला काही कळलं नाही. असं कोड्यात का बोलतेयंस ?"
मां म्हणाली, "मला ओळख न देता इथून जाणार आहेस का तू ? ओळख न देता जाऊ शकशील का तू ? हो, तू आल्यावर पहिल्याच नजरभेटीत मला तुझी विलक्षण ओढ वाटली होती. पहिल्या रात्री तू माझ्या कुशीत शिरून झोपली होतीस. त्याच वेळी तू कोण आहेस याची पुसटशी जाणीव माझ्या अंतःर्मनाला झाली होती. पहिल्याच दिवशी तू मोनावरून मला डिवचलं होतंस म्हणून मी विचारात पडले होते. तुझं वागणं बोलणं, तुझे कपडेलत्ते, तुझ्या चेह-यावरचा खानदानीपणा पाहून मला खूप उत्सुकता वाटत होती. तू कोण आहेस आणि अशी अवचित माझ्या घरी का आलीस हा प्रश्न मला पडला होता. मग तिस-या दिवशी कौशल्याच्या घरी जाऊन तिला भेटले. तेव्हा सोनाली म्हणून माझ्या घरात येण्यासाठी तू काय नाटक केलं हे तिने मला सांगितलं. तिला महिन्याचा पगार दिलास म्हणून ती माझ्यापासून तुझं नाटक लपवून ठेवेल असं वाटलं होतं का तुला ? तुझं नाटक मला समजलं होतं पण तू कोण आहेस, माझ्याकडे येण्याचा तुझा मानस काय याचा उलगडा झाला नव्हता. मग रात्री तू रसोईमध्ये असताना मी तुझी बॅग उलथीपालथी केली. बॅगेत मला काही मिळालं नाही. मग मी तुझी पर्स पाहिली. तुझी ओळख पटेल यासाठी तुझं ड्रायव्हिंग लायसेन्स, दिल्ली मुंबई फ्लाईटचा बोर्डिंग पास पुरेसा होता. तुझी ओळख पटली. तुला पाहता क्षणी मी तुला ओळखू शकले नाही याबद्दल मला क्षमा कर. पण पहिल्यांदा तुला पाहिलं तेव्हा तुझ्याबद्दल माझ्या मनात तुझी ओढ उभरून आली होती हे खरंय ! म्हणूनच रात्रभर तुला माझ्या कुशीत घेऊन झोपले होते. तुझी अपार ओढ मला वाटली होती. सकाळी उठल्यावर तुझ्या कपाळाचं मी चुंबन घेतलं तेव्हा मला अपार सुख लाभलं होतं. तुझी ओळख पटल्यावर मी मोनावर करते तसं प्रेम तुझ्यावर करायला लागले. पण मोनासमोर माझ्या प्रेमाला आवर घालावा लागायचा कारण तिचा रोष वाढून तिने तुझा तिरस्कार करू नये म्हणून ! माझ्या मनातली तुझ्याबद्दलची ओढ तीव्र होत गेली. मी तुला जेवण बनवायला मदत करायला लागले. रात्री तुला कुशीत घेऊन झोपायला लागले. तेही मोनाला आवडायचं नाही. तिला सांभाळताना मला दोघींचा तोल सांभाळतच वागावं बोलावं लागायचं."
सोना म्हणाली, "हो, मोनाच फक्त तुझी एकुलती मुलगी आहे हे मी जाणून आहे."
मां म्हणाली, "असं म्हणू नकोस. तुझ्या पिताजींचीसुद्धा तूच एकुलती एक मुलगी आहेस तशी मोना ..."
तिला मध्येच तोडत सोना म्हणाली, "नाही ! माझ्या पिताजींना दोन मुली आहेत. ते आपल्या दुस-या मुलीला कधीही विसरले नाहीत. तिचा आणि माझ्या मांचाही वाढदिवस आम्ही दरवर्षी मनावत असतो. आता सात एप्रिलला माझ्या पिताजींच्या दुस-या मुलीचा वाढदिवस मनावूनच मी आठ एप्रिलला मुंबईला आले."
या दोघी नेमकं काय बोलताय ते मोनाला नीट आकलन होत नव्हतं तरी ती पटकन म्हणाली, "अगं, सात एप्रिलला माझाही वाढदिवस असतो."
सोना म्हणाली, "मग तुझ्या मांने तिच्या एकुलत्या एक मुलीचा वाढदिवस मोठ्या कौतुकानं, उत्साहानं साजरा केला असेल, नाही ?"
मां म्हणाली, "का छळतेस मला अशी ? मला छळण्यासाठी तू इथं आलीस का ? मोनावरून मला टोचून बोलण्यात तुला खूप सुख वाटतं का ?"
सोना म्हणाली, "मग कसं बोलू मी तुझ्याशी ? गेल्या सतरा वर्षात कधी जपलंस मला ? माझ्यासाठी झालीस कधी व्याकूळ ? सांग, झालीस कधी माझ्या आठवणीने बेचैन ? आईशिवाय मी कशी जगतेय हे जाणून घ्यावं असं कधी वाटलं नाही कधी तुला ?"
मां म्हणाली, "तुझ्या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं होकारार्थी आहेत. सुरुवातीची तीन चार वर्षे मी तुझ्याशिवाय कशी जगले हे मलाच माहीत आहे. तुझ्यासाठी मी रडत बसायचे. रात्र रात्र मी बेचैनी अनुभवत मी जागी राहायचे. सकाळी उठल्यावर फोन करुन तुझ्याशी बोलावं असं वाटायचं. पण मी तुझ्या नाना नानीच्या शब्दात बांधले गेले होते. शिवाय तुझी काळजी घ्यायला तुझे दादा दादी, पिताजी आहेत यावर विश्वास ठेवूनच मी जगत आले. माझ्या काळजाचा एक कोपरा तुझ्यासाठी रिक्त ठेवूनच मी जगत आले."
नानी म्हणाली, "सोनाबेटी, तुझ्या मांने तुला दूर केलं यासाठी आम्ही जिम्मेवार आहोत. त्यावेळची परिस्थिती तशीच होती. तुझे गुन्हेगार आम्ही दोघे आहोत. आम्हाला माफ कर."
सोना म्हणाली, "नानी, तू तर काही बोलूच नकोस. तूसुद्धा एक मां होतीस ना, तरी मला, हिच्या चार वर्षाच्या मुलीला हिच्यापासून लांब केलंस ? इतकी निर्दयी कशी झाली होतीस गं तू ? त्यावेळची परिस्थिती तशी होती हे मला मान्य आहे पण तुझी मुलगी तुला, नानांना सोडून जाणार नाही याची दोन चार वर्षांनी खात्री झाल्यावर तरी तू हिला तुझ्या शब्दांतून मुक्त करायला हवं होतंस ना ? तू करायला हवा होतास ना तसा विचार ! पण तू तर आमचे मां बेटीचे सगळे पाश तोडून टाकले होतेस. माझ्या मांला मजबूरीच्या हवाली बहाल केलं होतंस ! आणि हिनेही करायला नको होता का तसा विचार ? मां मोनाबरोबर इथे राहिली असती आणि मी आजसारखी पिताजींबरोबर दिल्लीला राहिले असते. आम्ही दूरच राहिलो असतो पण आपल्यात जवळीक, संपर्क तर राहिला असता ना ? वर्षातून दोन तीनदा दोन चार दिवसांसाठी आपण एकत्र येऊ शकलो नसतो का ? आणि हिचा काहीच दोष नाही का ? आताचं बघ ना, मी हिचीच मुलगी आहे हे हिने जाणून घेतलं होतं तरी सव्वीस दिवस मला स्वतःपासून दूरच ठेवलं ना ? अजूनही ही तुमच्याच बंधनात बांधलेली आहे ना ?"
नाना म्हणाले, "सोनाबेटी, आमच्या कमकुवत, सैरभैर मनापायी तुम्हाला अलग व्हावं लागलं. खरे दोषी आम्ही आहोत. बेटी, आम्हाला तू माफ कर."
मां म्हणाली, "सोना, तू समजतेस त्या कारणाने नाही. तू कोण आहेस हे जाणून घेतल्यावरही मी मुद्दामच दुस-या कारणाने तुला ओळख दिली नाही. मी तुला ओळखते का याची कसोटी पाहाण्यासाठी एक नाटक करून तू इथे आली होतीस ना ! पण सतरा वर्षांनंतर मी माझ्या मुलीला ओळखणं शक्य आहे का हा विचार नाही आला का तुझ्या मनात ? तू चार वर्षांची होतीस तेव्हा मी तुला पाहिलं होतं, आता एकवीस वर्षांची झालीस. किती बदल झालाय तुझ्यात ! तरी माझ्या ममतेची पारख करायला, कसोटी पाहायला आलीस तू इथे ? मला ओळख न देता तू माझ्या ममतेची पारख करायलाच आली होतीस ना तू इथे ? सरळ आली असतीस आणि ओळख देऊन माझ्या मिठीत शिरली असतीस, आपल्या अश्रूंत सतरा वर्षांचा काळ वाहू दिला असतास तुला मांच्या ममतेचा प्रत्यय आला नसता का ? पण नाही ! तू तर माझ्या ममतेची कसोटी पाहायला आली होतीस ! मी तुला जाणून घेतलं पण तुझा मानस माझ्या लक्षात आल्यावर मीसुद्धा तुझी परीक्षा घ्यायचं ठरवलं. आम्हाला ओळख न देता तू कशी परत जातेस याचा अनुभव मला घ्यायचा होता. तू किती कठोर आहेस हे मला पाहायचं होतं. सलग महिनाभर माझ्या कुशीत झोपत होतीस. आपण आपल्या मांच्या कुशीत झोपलोय हे तुला माहीत होतं ना ? मीसुद्धा माझ्या कुशीत माझी मुलगी झोपलीय हे सुख अनुभवत होतेच ना ! असं सुख तर गेल्या पंधरा वर्षात मोनाच्याही नशिबी आलं नव्हतं ! ती तुझ्या नानीच्या कुशीत झोपायची. माझी परीक्षा घेण्याच्या नादापायी तर तूच माझ्यापासून अंतर ठेवून वागत होतीस ना ? आणि वरून आपल्या मांलाच दोष देतेस !"
सोना म्हणाली, "तू अजूनही परीक्षेच्या लपंडावात अडकून पडणार आहेस का? अजूनही नाना नानीच्या शब्दात बांधलेली राहाणार आहेस का? माझाही मोह तू बाळगणार नाहीस असं वचन तू नाना नानीला दिलं होतंस म्हणून सतरा वर्षे मला तुझ्या हृदयापासून दूर ठेवलं होतंस तशीच आजही वागणार आहेस का? तुझ्या मिठीत नाही घेणार मला ?"
आईनं उत्कटतेने तिला आपल्या मिठीत घेतलं. सतरा वर्षांनी आई मुलीची पुनर्भेट होत होती. त्या मिठीच्या अनुभूतीने दोघींच्याही डोळ्यांतून अश्रू मुक्तपणे वाहू लागले.
सोना आपली मोठी बहीण आहे हे आईच्या बोलण्यातून जाणवताच मोनाचं मनही भावनाधिन झालं आणि ती आतुरतेनं त्या दोघींना बिलगली तेव्हा सतरा वर्षांतलं हृदयांतर निमिषार्धात मिटलं होतं.
© रमेश नागपुरे
मुलुंड (पूर्व), मुंबई ४०० ०८१
मोबाईल 98690 75238
