2711. हँडल करण्यापलीकडे

     काल संध्याकाळी एका जुन्या मित्रासोबत कट्ट्यावर चहा पीत बसलो होतो. गप्पा रंगात आल्या असतानाच त्याच्या मोबाईलवर त्याच्या बायकोचे सतत कॉल येऊ लागले. तिला कुठेतरी बाहेर घेऊन जाण्याचं त्याने कबूल केलं होतं आणि तो ते साफ विसरला होता. तिचे कॉल पाहून त्याला अचानक ती गोष्ट आठवली. मी त्याला म्हणालो अरे तू लगेच निघ वहिनी वाट पाहत असतील. त्यावर तो अतिशय आत्मविश्वासाने आणि सहजपणे म्हणाला अरे बायकोला हँडल करणं खूप सोपं असतं. छोटा मॅटर असेल तर एखादं गिफ्ट द्यायचं किंवा डिनरला घेऊन जायचं आणि मोठा मॅटर असेल तर सोन्याचा हार द्यायचा किंवा कुठेतरी फिरायला घेऊन जायचं. त्याचं ते वाक्य ऐकलं आणि मी क्षणभर शांतच झालो. तो त्याच्या जागी कदाचित बरोबर असेलही पण त्याच्या त्या हँडल करणं या शब्दात मला नात्यातली एक मोठी पोकळी जाणवली. एखादी कठीण परिस्थिती किंवा निर्जीव वस्तू आपण हँडल करू शकतो पण एका जिवंत माणसाला आणि विशेषतः आपल्या जीवनसाथीला हँडल करायचं असतं की जपायचं असतं हा प्रश्न माझ्या मनात घर करून राहिला. त्या एका क्षणातून आणि त्या एका शब्दातून माझ्या मनात विचारांचं एक चक्र सुरू झालं आणि त्यातूनच हा लेख कागदावर उतरला.
     बायकोला हँडल करणं सोपं असतं पण जपणं अवघड हे वाक्य वरवर पाहता साधं वाटत असलं तरी त्यात वैवाहिक जीवनाची एक अथांग खोली आणि नात्यांचं खरं तत्त्वज्ञान दडलेलं आहे. स्त्री म्हणजे एखादं निर्जीव यंत्र नाही जिला हँडल करावं ती निसर्गाची एक अत्यंत तरल जिवंत आणि भावनिक कलाकृती आहे जिला एखाद्या नाजूक फुलासारखं जपावं लागतं. जेव्हा आपण या विचाराचे मानसिक सामाजिक आधुनिक आणि तात्त्विक पदर उलगडतो तेव्हा या वाक्याचा खरा अर्थ आपल्या हृदयाचा ठाव घेतो.
     हँडल करणं ही मुळात एक व्यावहारिक आणि व्यवस्थापकीय प्रक्रिया आहे. जसा एखादा कुशल अधिकारी ऑफिसमधली एखादी कठीण परिस्थिती हँडल करतो अगदी तसाच हा प्रकार आहे. वादळ आल्यावर फक्त खिडक्या दरवाजे लावून घेणं म्हणजे परिस्थिती हँडल करणं पण घराचा पाया भक्कम करणं म्हणजे जपणं. बायको रागावली की वाद टाळण्यासाठी सॉरी म्हणणं एखादं महागडं गिफ्ट आणून देणं किंवा तिचा मूड खराब असल्यावर दोन गोड शब्द बोलून वेळ मारून नेणं हे सगळं हँडल करण्याच्या व्याख्येत बसतं. यात डोक्याचा वापर जास्त आणि हृदयाचा कमी असतो. हँडल करण्याने परिस्थिती नियंत्रणात राहते घर शांत राहतं पण या शांततेत संवादापेक्षा तडजोड जास्त असते. हे नात्याचं असं मृगजळ आहे ज्यात ओलावा भासतो पण प्रत्यक्षात तो नसतो.
      याउलट जपणं म्हणजे केवळ शरीराची किंवा भौतिक गरजांची काळजी घेणं नव्हे तर तिच्या अस्तित्वाला तिच्या आत्म्याला कवटाळणं. हँडल करणं म्हणजे एखादं रोप विकत आणून कुंडीत ठेवणं पण जपणं म्हणजे रोज त्या रोपाच्या मुळांना पाणी देणं त्याला ऊन लागतंय की नाही हे पाहणं आणि ते फुलताना पाहून आतून सुखावणं. ती जेव्हा काहीही न बोलता खिडकीबाहेर शून्यात पाहत असते तेव्हा तिच्या मौनात दडलेला कोलाहल ऐकू येणं म्हणजे तिला जपणं. सासरच्या उंबरठ्यावर माप ओलांडताना तिने स्वतःचा मीपणा तुमच्या स्वाधीन केलेला असतो त्या विश्वासाला तडा जाऊ न देणं म्हणजे जपणं.
       संसाराच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर या जपण्याचा अर्थ आणि स्वरूपही बदलत जातं. नवथरपणात जपणं म्हणजे रोमँटिक असणं आणि एकमेकांना वेळ देणं असतं. पण मातृत्वाच्या कठीण काळात जेव्हा तिच्या शरीरात आणि मनात मोठी उलथापालथ होत असते तेव्हा तिची शारीरिक व मानसिक ओढाताण समजून घेत रात्रीची झोप मोडून बाळाची जबाबदारी वाटून घेणं म्हणजे तिला जपणं. पुढे उतारवयात जेव्हा बोलायला शब्द कमी पडतात तेव्हा फक्त तिच्या शेजारी शांतपणे बसून राहणं आणि आजारपणात आधार देणं म्हणजे तिला जपणं. हा केवळ वेळेचा नाही तर सोबत असण्याचा एक सुंदर प्रवास आहे.
     आजच्या धावपळीच्या आणि आधुनिक जगात तर जपण्याची व्याख्या अधिक विस्तारली आहे. सकाळी उठल्यापासून नाश्ता काय बनवायचा इथपासून ते सासू सासऱ्यांची औषधं घरातील किराणा आणि मुलांच्या शाळेचा प्रोजेक्ट याचं एक संपूर्ण अदृश्य वेळापत्रक तिच्या डोक्यात सतत चालू असतं. हे चक्र समजून घेऊन मी काय मदत करू असं विचारण्यापेक्षा न सांगता घरातील जबाबदाऱ्या स्वतःहून उचलणं आणि तू बस आजचा चहा मी करतो हे कृतीतून दाखवणं म्हणजे तिला खऱ्या अर्थाने जपणं होय. तसेच तिला सतत सावलीसारखं सोबत ठेवून गुदमरवून न टाकता तिचा स्वतःचा अवकाश जपणं तिच्या मैत्रिणी आणि छंदांसाठी तिला मोकळं आभाळ देणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे. स्त्रीला फक्त भावनिक पातळीवरच नाही तर बौद्धिक पातळीवरही जपण्याची गरज असते. कुटुंबाचे मोठे निर्णय घेताना तिच्या मतांना समान महत्त्व देणं आणि तिच्या बुद्धिमत्तेचा आदर करणं हे खऱ्या प्रेमाचं लक्षण आहे.
या प्रवासात काही सामाजिक आणि मानसिक अडथळेही येतात जे समजून घेणं गरजेचं आहे. आपल्या समाजात पिढ्यानपिढ्या पुरुषांना बायकोला कंट्रोल किंवा हँडल कसं करायचं हेच अप्रत्यक्षपणे शिकवलं गेलं आहे. नवऱ्याने कडक असावं हा खोटा पुरुषार्थ बाजूला ठेवून स्वतःला नव्याने घडवावं लागतं. पुरुषांचा मेंदू समस्या सोडवण्याच्या मानसिकतेत असतो त्यामुळे अडचण ऐकली की नवरा उपाय शोधून परिस्थिती हँडल करू पाहतो. पण अनेकदा तिला उपायांपेक्षा फक्त एका ऐकणाऱ्या कानाची गरज असते. मला तुझा त्रास समजतोय तू बरोबर आहेस ही साधी भावनिक स्वीकृती कोणत्याही उपायापेक्षा मोठी असते. जेव्हा स्त्रीला नात्यात असं सुरक्षित आणि जपल्यासारखं वाटतं तेव्हाच ती खऱ्या अर्थाने तणावमुक्त होते. केवळ हँडल केल्यास ती भावनिकदृष्ट्या एकाकी पडते.
      ज्या नात्यात नवरा बायकोला खऱ्या अर्थाने जपतो तिथे तो स्वतःही मोकळा श्वास घेऊ शकतो. हँडल करणारा नवरा कायम व्यवस्थापकाच्या भूमिकेत असतो ज्यामुळे तो सतत खंबीर राहण्याच्या ओझ्याखाली आतून थकून जातो. पण जपणाऱ्या नवऱ्याला बायकोसमोर आपले अश्रू दाखवण्याची किंवा आपल्या मनातील भीती व्यक्त करण्याची मोकळीक मिळते. यात सर्वात सुंदर गोष्ट असते ती परस्परत्व. जेव्हा नवरा बायकोला जपतो तेव्हा ती घर आणि नातं दुप्पट प्रेमाने फुलवते. तिला दिलेलं प्रेम ती अनेक पटींनी वाढवून कुटुंबावर उधळते आणि मतभेद झाले तरी नात्यातली संवादाची पातळी घसरत नाही.
तत्त्वज्ञानाच्या नजरेतून विचार केला तर विवाह हा कोणताही करार नाही ते दोन जीवांचं अद्वैत आहे. अर्धनारीश्वर ही संकल्पना आपल्याला हेच सांगते की स्त्री आणि पुरुष एकमेकांशिवाय अपूर्ण आहेत. बायकोला हँडल करणं म्हणजे तिला स्वतःपेक्षा वेगळी किंवा एखादी समस्या मानणं. पण तिला जपणं म्हणजे तिला स्वतःचाच एक भाग मानणं. जेव्हा आपला पाय ठेचाळतो तेव्हा आपण पायाला हँडल करत नाही आपण त्याला जपतो त्याच्या वेदना कमी करण्याचा प्रयत्न करतो. बायकोला जपणं हे असंच आहे तिचे अश्रू तिचे आनंद आपले मानणं.
     शेवटी कर्माचा सिद्धांतही या नात्याला तंतोतंत लागू पडतो. निसर्गाचा नियम आहे की आपण जे पेरतो तेच उगवतं. नवऱ्याने सतत हँडल केल्यामुळे सुरुवातीला त्याचा गर्व दुणावतो की आपण परिस्थिती किती छान नियंत्रणात ठेवली आहे. परंतु कुठेतरी तिलाही ही जाणीव होतेच की आपल्या भावनांचा आदर करण्याऐवजी त्यांच्याशी केवळ खेळलं जात आहे. आणि मग कर्माचा खेळ सुरू होतो. ती देखील हा हँडल करण्याचा खेळ शिकते. नात्यातला तो भावनिक ओलावा बाजूला ठेवून ती केवळ तिच्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी या तंत्राचा अतिशय हुशारीने वापर करून घेते आणि त्याला त्याच्या मीपणाच्या आणि हँडल करण्याच्या भ्रमाच्या जगात खुशाल रमू देते. जर तुम्ही तुमच्या जीवनसाथीला केवळ हँडल करत राहिलात तर उद्या तुम्हाला जेव्हा खऱ्या भावनिक आधाराची गरज असेल तेव्हा तुम्हालाही असंच फक्त हँडलच केलं जाईल. पण जर तुम्ही तिला मनापासून जपलंत तर तीही तुमच्या पडत्या काळात तुमची ढाल बनून उभी राहील आणि तुम्हाला जीवापाड जपेल. कारण संसारात दिलेलं प्रेम आणि दिलेला आदर हा कायम चक्रवाढ व्याजाने परत मिळत असतो.
     थोडक्यात सांगायचं तर एक हुशार नवरा बायकोला हँडल करतो पण एक समजूतदार आणि खऱ्या अर्थाने पुरुषार्थ जपणारा नवरा तिला जपतो. हँडल केल्याने केवळ वाद टळतात आणि संसार सुरळीत चालतो पण जपल्याने नाती जुळतात संसार खऱ्या अर्थाने फुलतो आणि जन्मभर सुगंधीत राहतो.

 © मंगेश दोरके