🚩⚜️🌹💚आयुष्यामध्ये वनवास भोगल्या शिवाय "राम" चा "श्रीराम" होता येत नाही..💚🌹⚜️🚩
🚩 संघर्षाशिवाय आणि त्यागाशिवाय कोणालाही मोठेपण मिळत नाही. सामान्यत: मानवी मन सुखोपभोगांकडे आकृष्ट होते आणि त्यांचा त्याग करणे ही कठीण तपश्चर्या मानली जाते. हा त्याग सांसारिक सुखांपासून दूर राहून हालअपेष्टा सहन करण्यासारखा वाटू शकतो, ज्याला 'वनवास भोगणे' असेही संबोधले जाते.
🚩 वनवास हा केवळ जंगलात जाणे नसून, सांसारिक सुखद गोष्टींचा त्याग करून कंदमुळे खाणे, साधे जीवन जगणे आणि सर्व इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवून शारीरिक व मानसिक सुखांवर मर्यादा घालणे आहे, जे तपश्चर्येसमान आहे.
🚩 मनोविकार म्हणजे काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर यांचे दमन करणे हा एक प्रकारचा आत्म-त्याग आहे, जो मनाला वश करण्यासाठी केला जातो. विस्तृतपणे सांगायचे झाल्यास, आपल्या मनातील नकारात्मक भावनांवर (विकार) विजय मिळवणे ही मनाला वश करण्याची, प्रवृत्तीकडून निवृत्तीकडे जाण्याची प्रक्रिया आहे. हे आत्म-संयमन आहे.
🚩 सामान्य माणसाला काम (वासना), क्रोध (राग) आणि लोभ यांसारख्या नैसर्गिक ऊर्मींना रोखणे हे अत्यंत कठीण असते. त्यांना वश करणे म्हणजे स्वतःच्या स्वार्थाचा आणि अहंकाराचा त्याग करणे होय. जेव्हा आपण या विकारांचे दमन करतो, तेव्हा आपण मनाला एका विशिष्ट शिस्तीत बांधतो. हा त्याग आपल्याला मानसिक शांती आणि उच्च ध्येयाकडे घेऊन जात असतो. अनेक आध्यात्मिक परंपरांमध्ये यालाच 'तप' किंवा 'साधना' मानले जाते, ज्यामुळे व्यक्ती स्वतःच्या निम्न प्रवृत्तींचा त्याग करून उन्नत बनते. थोडक्यात, स्वतःच्या इच्छा आणि विकारांवर विजय मिळवणे हाच खऱ्या अर्थाने मनाचा विजय आहे.
🚩 जसं सोन्याला शुद्ध होण्यासाठी आगीतून जावं लागतं, तसंच माणसालाही मोठेपण सिद्ध करण्यासाठी संकटांचा आणि संघर्षाचा सामना करावा लागतो. प्रभू श्रीरामांच्या बाबतीत बोलायचं झालं तर, अयोध्येचे राजपुत्र 'राम' जेव्हा चौदा वर्षांच्या वनवासाला निघाले, तेव्हा त्यांनी केवळ राज्यच नाही तर सुखाचाही त्याग केला. वनवासातील कठीण प्रसंगात, राक्षसांशी लढताना आणि सीतेच्या शोधात त्यांनी जो संयम आणि मर्यादा दाखवली, त्यातूनच ते 'मर्यादा पुरुषोत्तम श्रीराम' बनले.
🚩 यावरून हा बोध मिळतो की, त्यागातून मोठेपण मिळते. त्यासाठी कर्तव्य आणि संयम राखावा लागतो, सोबतच अनुभव आणि शक्ती चा प्रयोग करावा लागतो. यामुळेच प्रभू श्रीरामचंद्रांना वनवासाच्या काळातच अनेक ऋषीमुनींचे आशीर्वाद मिळाले आणि सामान्यांना एकत्र करून अन्यायाविरुद्ध लढण्याची शक्ती मिळाली.
🚩 सर्वसामान्य माणसाला विषयांचा त्याग केल्याशिवाय परमार्थाच्या मार्गावर चालत राहणे शक्य नाही. आध्यात्मिकदृष्ट्या 'विषयांचा त्याग करणे म्हणजे वनवास भोगणे' होय. हे विधान इंद्रियजन्य सुखांचा (भोग) मुद्दाम त्याग करून, कडक शिस्तीत जगणे असे होते.
🚩 सामान्यतः 'वनवास भोगणे' म्हणजे हालअपेष्टा सोसणे. मात्र, आध्यात्मिक संदर्भात याचा अर्थ असा होतो की, जेव्हा एखादी व्यक्ती ऐहिक सुखोपभोग (विषय) सोडून देते, तेव्हा ती व्यक्ती एका अर्थाने संन्यास किंवा विरक्ती स्वीकारते. ज्याप्रमाणे वनवासात भौतिक सुखांचा अभाव असतो, त्याचप्रमाणे विषयांचा त्याग केल्यावर इंद्रियजन्य सुखांपासून दूर राहावे लागते. केवळ वस्तूचा भोग घेणे सोडणे म्हणजे खरा त्याग नव्हे. विषयांचा त्याग केला तरी त्याबद्दलची 'आसक्ती' किंवा ओढ मनात राहिल्यास तो खरा त्याग ठरत नाही. विवेकाने विषयांचा उपभोग घेणे किंवा फलाशा सोडून कर्म करणे हीच खरी विरक्ती मानली जाते.
🚩 दैनंदिन जीवनातील सुखोपभोग सोडून जगणे ही एका खडतर तपश्चर्येसारखी प्रक्रिया असते, म्हणूनच त्याला वनवासाची उपमा दिली जाते. विषयांचा (इंद्रियसुखांचा) त्याग करणे ही प्रक्रिया खरोखरच मानसिक संयमाची सर्वोच्च परीक्षा असते. सर्वसामान्यांसाठी अवघड का आहे कारण, आपले मन निसर्गतः सुखाकडे आणि सुखाच्या साधनांमागे धावणारे आहे. विषयांचा त्याग म्हणजे मनाच्या या नैसर्गिक प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणे आहे. केवळ बाह्य वस्तूंचा त्याग करणे पुरेसे नसते, तर मनात निर्माण होणाऱ्या इच्छांचाही (वासनांचा) त्याग करणे महत्त्वाचे असते. ही एकप्रकारे इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याची प्रक्रिया असते.
🚩 इंद्रियांवर विजय मिळवणे ही जगातील सर्वात कठीण गोष्टींपैकी एक आहे. आपले मन नेहमी बाह्य सुखांकडे धावत असते. जेव्हा आपण या सुखांचा त्याग करण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा मनाशी होणारा तो संघर्ष एखाद्या 'मानसिक वनवासा' पेक्षा कमी नसतो. पण या त्यागातूनच खरी शांती आणि आत्मबळ प्राप्त होते.
🚩 भौतिक सुख हे तात्पुरते असते आणि त्यानंतर ते दुःखाला कारणीभूत ठरू शकते. याच्या मोहापासून दूर राहणे म्हणजे 'विवेक' जागृत करणे. योग्य संयमामुळे (इंद्रियनिग्रह) माणूस बाह्य जगाच्या आधारे जगण्याऐवजी स्वतःच्या अंतरात्म्याशी जोडला जातो. ही प्रक्रिया 'वनवासासारखी' असते, कारण सुरुवातीला साधकाला एकाकीपणा, मनाची चलबिचल आणि जुन्या सवयींची ओढ जाणवते. वनवासात ज्याप्रमाणे बाह्य जगाशी संबंध तुटतो, त्याप्रमाणेच हे मानसिक तप आहे. यात बाहेरचे जग असते, पण त्याचा प्रभाव मनावर नसतो.
🚩 इंद्रियांनी विषयांचे सेवन न करणाऱ्या पुरुषांचेही केवळ विषय दूर होतात परंतु त्या विषयाची आसक्ती नाहीशी होत नाही. म्हणजेच त्यांची अवस्था, विषयापासून निवृत्त जरी, रसबुद्धी जागृत असते तरी अशी असते. परंतु परमात्म्याच्या साक्षात्काराने स्थितप्रज्ञ पुरुषाची आसक्तीही नाहीशी होते. परमतत्वाचे दर्शन घडल्यामुळे अशा स्थितप्रज्ञांना निवृत्ती येते.
🚩 अनेक व्यक्ती विषय वासनांचा त्याग करू शकतात. काहींना नाईलाजास्तव त्याग करावा लागतो. जसे तुरुंगात असलेल्या कैदीला कोणतेही सुख मिळत नसते परंतु अशा व्यक्ती मनाने कधीच विरक्त होऊ शकत नाही. असे कैदी मनाने ब्रह्मचारी राहू शकणार नाहीत. अभ्यास आणि वैराग्य यांच्या साह्याने ही आसक्ती दूर करावी लागते. केवळ विषयवासनेचा त्याग केला असे होत नाही. त्यासाठी परमात्म्यात मन गुंतवावे लागते.
🚩 एकदा दोन साधू एका रस्त्याने जात होते. पहिला साधू दुसऱ्याला एका ठिकाणी बोट दाखवून म्हणतो, ते समोरचं घर पाहिलंस का? चाळीस वर्षांपूर्वी घराला लाथ मारून मी संन्यासी होऊन याच घरातून बाहेर पडलो. त्याच्या बरोबरचा संन्यासी म्हणतो, "तू खरंच सांगतोस का?" त्यावर पहिला तो साधू म्हणतो, "हो खरंच सांगत आहे. हे घर माझे आहे. चाळीस वर्षांपूर्वी याच घराला लाथ मारून घरातून बाहेर पडलो होतो." यावर तो दूसरा साधू म्हणतो, "अरे तू मारलेली लाथ घराला लागलीच नाही. अजून तिथेच अडकून पडली आहे. त्यागाचाही त्याग केल्याशिवाय आसक्ती सुटत नाही." तो साधू मनात ओशाळतो.
🚩 आसक्ती नाहीशी न झाल्यामुळे ही इंद्रिये विषयासाठी मानवास व्याकुळ करतात. कितीही विवेकी पुरुष असला तरी तो या विषयासक्ती पुढे हतबल होतो कारण बुद्धिमान पुरुषाच्या मनाला ही आसक्ती जबरदस्तीने ओढून घेते. भल्या-भल्या साधकांनाही ही आसक्ती जबरदस्तीने खेचून घेते. कधी इंद्रिय आकर्षित होतात तर कधी मन. समजाआपण रस्त्याने चाललो आहोत आणि आपले चक्षु पाहतात की गरम-गरम जिलेब्या बनत आहेत. दृश्य डोळ्यांनी पाहिलं परंतु मन म्हणतं, चल गरमागरम जिलेब्या खाऊया. इथे मन आकर्षित झाले. इंद्रियांनी मनाला जाळ्यात टाकले. घरी निवांत बसलेलो असताना अचानकपणे आठवण होते की, बरेच दिवस झाले पकोडे खाल्ले नाहीत. इथे मन इंद्रियांना त्याविषयी तसे वर्तन करायला भाग पाडते. घरातील गृहिणीला चहा सोबत गरमागरम पकोडे करण्याची आज्ञा मन देते.
🚩 शास्त्रामध्ये मन इंद्रियांना व इंद्रियांनी मनाला जखडून ठेवले आहे असे विधान केलेले आढळते. म्हणूनच कधी इंद्रियांना मनाने नियंत्रित करावयाचे आणि कधी इंद्रियांनी मनाला नियंत्रित करावे, तरच सारार्थाने, साधकास "राम"चा "श्रीराम" होता येईल.
भगवान श्रीकृष्ण गीतेतील या श्लोकाद्वारे आपल्याला उपदेश करतात की,
तानि सर्वाणि संयम्य, युक्त आसीत मत्परः।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥ गीता २.६१॥
🚩 म्हणून साधकाने त्या सर्व इन्द्रियांना ताब्यात ठेवून, चित्त स्थिर करुन, मनाला माझाच आधार देऊन ध्यानात बसावे. कारण इन्द्रिये ज्या पुरुषाच्या ताब्यात असतात, त्याची बुद्धी स्थिर होते. हे अर्जुना, म्हणून जो पुरुष संयम ठेवतो आणि मत्परायण जो होतो तो आपल्या इंद्रियांवर अंकुश ठेवतो. तोच आपली बुद्धीही स्थिर ठेवतो.
🚩 थोडक्यात, विषयांचा त्याग करणे म्हणजे मनावर ताबा मिळवून भौतिक सुखांपासून स्वतःला लांब ठेवणे, जे वनवासासारखेच कठीण असते. विषयांचा त्याग म्हणजे केवळ कष्टाचे काम नाही, तर ते मोक्ष किंवा मानसिक शांततेच्या मार्गावर जाण्यासाठी आवश्यक असलेले उंच पाऊल आहे. यासाठी तीव्र इच्छाशक्ती आणि निरंतर अभ्यासाची (साधनेची) गरज असते. ही प्रक्रिया सुरुवातीला खडतर वाटू शकते, जी वनवासाच्या हालअपेष्टांसारखी भासते, पण ती आत्मविकासासाठी महत्त्वाची असते.
🚩 ज्याप्रमाणे सोन्याला झळाळी येण्यासाठी अग्नीतून तावून सुलाखून निघावं लागतं, तसंच माणसाचं व्यक्तिमत्व उजळण्यासाठी कठीण प्रसंगांचा आणि ध्येयासाठी केलेल्या त्यागाचा मोठा वाटा असतो. प्रभू श्रीरामाने आयुष्यातील प्रत्येक संकटात, जसे की वनवास किंवा सीतेचे हरण, संयम राखला आणि मर्यादेचे उल्लंघन केले नाही. सत्य, धर्म आणि न्याय या मार्गावर चालून त्यांनी समाजासमोर आदर्श निर्माण केला. अत्यंत कठीण परिस्थितीतही शांत आणि स्थिर राहण्याची त्यांची क्षमता त्यांना सर्वश्रेष्ठ बनवते. म्हणून 'राम' नावाचा प्रवास 'श्रीराम' होण्यापर्यंतचा जो मार्ग आहे, तो केवळ मर्यादा आणि संयमाचाच विजय आहे.
॥ श्रीनारायणगुरुचरणार्पणमस्तू ॥
🚩॥ श्री राम जय राम जय जय राम ॥🚩
©️®️पांडुरंग चरणदास
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा