दादरच्या एका खाजगी बँकेत 'विक्रम' (वय ३२) गेले दोन वर्षे काम करत होता. त्याचे घर पुण्यात होते आणि तो मुंबईत पेईंग गेस्ट (PG) म्हणून राहत होता. बाहेरचे जेवण खाऊन त्याला अनेकदा त्रास व्हायचा. बँकेतल्या एका शिपायाच्या ओळखीने त्याने डब्याची सोय केली होती.
डबा देणाऱ्या 'राधाबाई' (वय ६५) दादरच्याच एका जुन्या चाळीत राहायच्या. गेल्या वर्षभरापासून रोज दुपारी बरोबर एक वाजता राधाबाई बँकेच्या गेटवर यायच्या. त्यांच्या हातात एक जुनी कापडी पिशवी आणि त्यात चार डब्यांचा एक स्टीलचा टिफिन असायचा. त्या कधीही बँकेच्या आत येत नसत. विक्रम गेटवर जाऊन तो डबा घ्यायचा आणि आदल्या दिवशीचा रिकामा डबा त्यांना परत द्यायचा. राधाबाईंच्या जेवणात एक वेगळीच चव होती. विक्रमला तो डबा खाताना नेहमी त्याच्या आईची आठवण यायची.
"आजी, तुमच्या हातच्या जेवणात अगदी माझ्या आईच्या हातची चव आहे," असे विक्रम एकदा त्यांना डबा घेताना म्हणाला होता. तेव्हा राधाबाईंच्या सुरकुतलेल्या चेहऱ्यावर एक अत्यंत समाधानी आणि मूक हसू उमटले होते. विक्रम दर महिन्याच्या एक तारखेला डब्याचे पंधराशे रुपये एका लिफाफ्यात घालून त्यांना अत्यंत आदराने द्यायचा.
सोमवारची दुपार होती. घड्याळात दीड वाजला होता. विक्रम बँकेच्या गेटवर उभा होता, पण राधाबाई आल्या नाहीत. विक्रमला वाटले की त्यांना काहीतरी काम असेल. त्याने बाहेर वडापाव खाऊन भूक भागवली. मंगळवार आणि बुधवारचे दोन दिवसही तसेच गेले. राधाबाईंचा डबा आला नाही. विक्रमला आता आतून प्रचंड अस्वस्थ वाटू लागले. त्याला त्यांच्या जेवणाची नाही, तर त्या म्हाताऱ्या आजींच्या सुरक्षिततेची काळजी वाटू लागली. त्यांच्याकडे मोबाईल नसल्यामुळे संपर्क करण्याचा कोणताही मार्ग नव्हता. गुरुवारी विक्रमने बँकेतून अर्ध्या दिवसाची सुट्टी घेतली. शिपायाकडून त्याने राधाबाईंचा पत्ता घेतला आणि तो थेट दादरच्या त्या जुन्या चाळीत पोहोचला. पत्ता शोधत तो एका अत्यंत लहान आणि अंधाऱ्या खोलीसमोर उभा राहिला. त्या खोलीच्या लाकडी दरवाजाला बाहेरून एक मोठे कुलूप लावलेले होते. विक्रमच्या पायाखालची जमीन सरकली. त्याने शेजारच्या खोलीचा दरवाजा वाजवला. आतून एक पन्नाशीच्या वयाच्या काकू बाहेर आल्या.
"काकू, इथे राधाबाई राहायच्या ना? त्या कुठे गेल्या आहेत का?" विक्रमने काळजीत विचारले.
त्या काकूंनी विक्रमकडे वरपासून खालपर्यंत पाहिले. त्यांचा चेहरा अत्यंत गंभीर आणि निस्तेज झाला.
"तुम्ही विक्रम का?" काकूंनी अत्यंत संथ आवाजात विचारले.
विक्रमने होकारार्थी मान हलवली.
"राधाबाई गेल्या... रविवारी रात्रीच झोपेत त्यांना अटॅक आला. त्यांचा तो पुतण्या आला आणि त्याने घाईघाईत सगळं आवरून खोलीला कुलूप लावलं," काकू सांगत होत्या.
विक्रम तिथेच दारात सुन्न होऊन उभा राहिला. वर्षभर रोज न चुकता स्वतःच्या हाताने अन्न शिजवून खाऊ घालणाऱ्या त्या आजी अचानक या जगातून कायमच्या निघून गेल्या होत्या. काकू घरात गेल्या आणि त्यांनी आतून एक कापडी पिशवी आणून विक्रमच्या हातात दिली. तीच पिशवी, ज्यातून राधाबाई रोज डबा आणायच्या.
"राधाबाईंना रविवारी संध्याकाळीच छातीत दुखायला लागलं होतं. त्यांनी ही पिशवी मला दिली आणि सांगितलं की, 'माझा उद्याचा डबा द्यायला नाही जमलं, तर विक्रम येईल शोधत, तेव्हा ही पिशवी त्याच्या हातात दे'," काकूंचा आवाज आता थोडा जड झाला होता. विक्रमने अत्यंत थरथरत्या हाताने ती पिशवी उघडली. त्या पिशवीत जेवणाचा डबा नव्हता. त्यात एक जुना, पत्र्याचा चपट्या आकाराचा डबा होता. विक्रमने तो डबा उघडला. डब्यात पाचशे रुपयांच्या आणि शंभर रुपयांच्या नोटांच्या अनेक छोट्या घड्या अत्यंत व्यवस्थित रचून ठेवल्या होत्या.
"काय आहे हे?" विक्रमने गोंधळून विचारले.
"गेले वर्षभर तुम्ही डब्याचे जे पैसे त्यांना दर महिन्याला देत होता. हे तेच पैसे आहेत. यातला एकही रुपया त्यांनी स्वतःसाठी खर्च केला नाही."
विक्रमला काहीच समजेना. "पण का? त्यांनी पैसे का साठवून ठेवले?"
काकूंनी एक अत्यंत खोल श्वास घेतला. "राधाबाईंचा स्वतःचा पोटचा पोरगा त्यांना घरातून हाकलून देऊन बायकोसोबत वेगळा राहायला गेला होता. इथं दुसऱ्यांच्या घरची धुणी-भांडी करून त्या स्वतःचं पोट भरायच्या. पण जेव्हा पहिल्यांदा तुम्ही त्यांच्या जेवणाला 'आईच्या हातची चव' म्हणाला होतात. तेव्हा त्या घरी येऊन खूप रडल्या होत्या. त्यांनी मला सांगितलं होतं की,
'त्या पोराने मला आई म्हटलंय, आणि कोणतीही आई स्वतःच्या लेकाला खाऊ घालण्याचे पैसे घेत नाही.'"
विक्रमच्या अंगावर अक्षरशः काटा आला.
"तुमचा डबा त्या धुणी-भांडी करून आलेल्या पैशातून अत्यंत प्रेमाने बनवायच्या. आणि तुम्ही दिलेले डब्याचे पैसे त्यांनी या डब्यात तसेच जपून ठेवले होते. कारण त्या पैशांवर तुमचा हक्क होता, त्यांचा नाही."
विक्रमने त्या पत्र्याच्या डब्यातल्या नोटांकडे पाहिले. तो कोणताही आक्रोश करून रडला नाही. त्याच्या डोळ्यातून एक अत्यंत मूक आणि गरम अश्रू त्या जुन्या नोटांवर पडला. तो ज्या म्हाताऱ्या आजीला पंधराशे रुपये देऊन 'मदत' करत असल्याच्या खोट्या समाधानात जगत होता, त्या आजी स्वतः अर्धपोटी राहून, स्वतःच्या कष्टाच्या पैशातून एका अनोळखी मुलामध्ये स्वतःचा मरण पावलेला 'आईपणा' अत्यंत शांतपणे जपत होत्या.
विक्रमने तो डबा स्वतःच्या छातीशी अत्यंत घट्ट धरला. चाळीतली ती खोली कायमची बंद झाली होती, पण एका मूक आणि अत्यंत अथांग अशा मातृत्वाचे ते कधीही न फेडता येणारे कर्ज, आता मरेपर्यंत विक्रमच्या आयुष्यात त्या उघड्या डब्यात तसेच जिवंत राहणार होते.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा