माणसाच्या आयुष्यातील अनेक दुःखांचे मूळ हे अपेक्षांमध्ये असते. आपण कोणासाठी किती महत्त्वाचे आहोत, आपल्या अनुपस्थितीमुळे कोणाला किती फरक पडेल, आपण दूर गेलो तर कोणाला पश्चाताप होईल का, अशा अनेक प्रश्नांच्या भोवऱ्यात माणूस अनेकदा अडकून पडतो. परंतु एक वास्तव असे आहे की या जगात जवळजवळ प्रत्येक गोष्टीला पर्याय असतो आणि माणूसही त्याला अपवाद नाही. हे सत्य स्वीकारणे सुरुवातीला कठीण वाटते, पण एकदा ते आत्मसात झाले की जीवनातील अनेक मानसिक ओझी हलकी होतात.
आपण सर्वजण नात्यांमध्ये, मैत्रीत, प्रेमात किंवा सामाजिक व्यवहारात स्वतःला काहीसे अपरिहार्य समजत असतो. आपल्याशिवाय समोरच्या व्यक्तीचे काही अडणार नाही, हे मान्य करणे अहंकाराला कठीण जाते. कारण प्रत्येकाला वाटत असते की आपले अस्तित्व काहीतरी विशेष आहे. हे काही अंशी खरेही असते. प्रत्येक व्यक्तीचे वैशिष्ट्य वेगळे असते, तिच्या भावना, विचार, अनुभव आणि स्वभाव वेगळा असतो. पण त्याच वेळी हेही तितकेच खरे आहे की जीवन कोणासाठीही थांबत नाही.
आज आपण कोणाच्या आयुष्यात खूप महत्त्वाचे असतो, उद्या परिस्थिती बदलते. नवीन लोक येतात, नवीन नाती तयार होतात, नवीन अनुभव मिळतात आणि जीवन पुढे सरकत राहते. काल ज्यांच्याशिवाय जगणे अशक्य वाटत होते, त्यांच्याशिवायही लोक जगतात, हसतात आणि पुन्हा नव्याने आयुष्य उभे करतात. हे ऐकायला कठोर वाटेल, पण निसर्गाचा हाच नियम आहे.
याचा अर्थ नाती निरर्थक आहेत किंवा प्रेमाला किंमत नाही, असा अजिबात नाही. उलट, याचा अर्थ असा आहे की कोणत्याही नात्यावर स्वतःच्या अस्तित्वाचा संपूर्ण आधार ठेवू नये. जेव्हा आपण एखाद्या व्यक्तीकडून सतत मान्यता, लक्ष किंवा आपल्यावरील अवलंबित्वाची अपेक्षा करतो, तेव्हा दुःख निर्माण होते. कारण समोरची व्यक्तीही तिच्या आयुष्याच्या प्रवासात बदलत असते. तिच्या गरजा, प्राधान्यक्रम आणि परिस्थिती बदलत असतात.
अनेक वेळा लोक म्हणतात, "मी त्याच्यासाठी किंवा तिच्यासाठी इतकं केलं, तरी त्यांना माझी किंमत नाही." या वाक्यामागे एक अपेक्षा दडलेली असते. आपण दिलेल्या प्रेमाची, मदतीची किंवा त्यागाची परतफेड समोरच्याने करावी, अशी अपेक्षा. पण प्रेम, मैत्री किंवा नाती ही व्यवहार नसतात. तिथे हमखास परतावा मिळेलच असे नाही. म्हणूनच अपेक्षा जितक्या कमी, तितकी मनःशांती अधिक.
स्वतःला अपरिहार्य समजण्याचा आणखी एक धोका म्हणजे त्यातून निर्माण होणारा सूक्ष्म अहंकार. "माझ्याशिवाय त्यांचे काही चालणार नाही" ही भावना नकळत मनात घर करते. पण वास्तव वेळोवेळी दाखवून देते की प्रत्येकजण आपला मार्ग शोधतो. आपली जागा कोणी घेऊ शकत नाही, हे जितके खरे आहे तितकेच हेही खरे आहे की आपली अनुपस्थिती भरून काढण्याचे मार्ग जीवन स्वतः निर्माण करत असते.
जेव्हा आपण हे सत्य स्वीकारतो, तेव्हा एक विलक्षण स्वातंत्र्य मिळते. मग आपण लोकांना धरून ठेवण्याचा प्रयत्न करत नाही. कोणीतरी दूर गेले, नाते बदलले किंवा संबंध संपले, तरी आपण कोलमडून पडत नाही. कारण आपल्याला माहीत असते की जीवनाचा प्रवाह चालूच राहणार आहे. आपणही पुढे जाऊ आणि समोरची व्यक्तीही.
या विचारामुळे माणूस उदासीन होत नाही, तर अधिक परिपक्व बनतो. तो नात्यांना अधिक प्रामाणिकपणे जगू लागतो. कारण मग त्याच्यात मालकीभाव राहत नाही. तो प्रेम करतो, पण बंधन घालत नाही. तो जपतो, पण पकडून ठेवत नाही. तो साथ देतो, पण बदल्यात काही मागत नाही.
जीवनात सर्वात मोठी शांती तेव्हा मिळते जेव्हा आपण स्वतःची किंमत इतरांच्या गरजेवर अवलंबून ठेवत नाही. आपले मूल्य हे कोणीतरी आपल्याला किती महत्त्व देते यावर ठरत नाही. आपले मूल्य आपल्या विचारांत, कृतीत, स्वभावात आणि आत्मसन्मानात असते. ज्यादिवशी ही जाणीव होते, त्यादिवशी इतरांच्या वागण्याने होणारे अनेक आघात आपोआप कमी होतात.
माणसे येतील, काही काळ सोबत राहतील आणि कधीतरी दूरही जातील. काही आठवणी बनतील, काही अनुभव शिकवण देतील. पण या सगळ्यात स्वतःला हरवून बसू नये. कारण आपले आयुष्य कोणाच्या उपस्थितीवर किंवा अनुपस्थितीवर अवलंबून नसून आपल्या अंतर्गत सामर्थ्यावर अवलंबून असते. खरे तर माणसाला दुःख कोणीतरी सोडून गेल्यामुळे होत नाही, तर त्याने मनात उभ्या केलेल्या अपेक्षा तुटल्यामुळे होते. ज्यादिवशी आपण लोकांना त्यांच्या स्वभावासह स्वीकारायला शिकतो आणि स्वतःची किंमत त्यांच्या उपस्थितीशी जोडत नाही, त्यादिवशी जीवन अधिक हलके, सुंदर आणि शांत वाटू लागते. कारण मग आपण कोणाला गमावण्याच्या भीतीत जगत नाही, तर स्वतःला शोधण्याच्या आनंदात जगतो.
शेवटी, जीवनातील एक महत्त्वाचा धडा असा आहे की आपण कोणासाठीही कायमचे अपरिहार्य नसतो आणि कोणीही आपल्या आयुष्यात कायमचा पर्याय नसतो. प्रत्येक व्यक्तीचे स्थान वेगळे असते, पण जीवनाचा प्रवास कोणासाठीही थांबत नाही. हे सत्य स्वीकारले की अपेक्षांचे ओझे हलके होते, आसक्ती कमी होते आणि मन अधिक शांत, स्थिर व मुक्त बनते.
म्हणूनच, स्वतःला गमावल्यावर कोणाला पश्चाताप होईल की नाही, याचा विचार करण्यापेक्षा आपण स्वतःच्या आयुष्यात किती अर्थपूर्ण आहोत, याचा विचार करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. कारण खरे समाधान इतरांच्या पश्चातापात नसते, तर स्वतःच्या आत्मस्वीकारात असते.
"मी कधीच असा भ्रम बाळगला नाही की मला गमावल्यावर कोणाचे आयुष्य थांबेल किंवा कोणाला कायमचा पश्चाताप होईल. कारण जीवन कोणासाठीही थांबत नाही; ते पुढे सरकत राहते. म्हणूनच इतरांच्या आठवणीत जगण्यापेक्षा, स्वतःच्या स्वाभिमानात आणि आत्मस्वीकारात जगणे मला अधिक महत्त्वाचे वाटते."
"स्वतःला सिद्ध करण्यापेक्षा स्वतःला स्वीकारणे अधिक कठीण असते; पण एकदा ते जमले की जगाकडून मान्यता मागण्याची गरज उरत नाही."
©® सचिन कमल गणपतराव मुळे
ज.तु.स.प.जि.प्र.प्र.परभणी,9767323315
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा