2974. सगुणातले निर्गुण - गणपती

 कधी असं जाणवलं आहे का...
की आपण गणपतीला इतकी 
वर्षं पाहतो आहोत...
पण खरंतर त्याचं रूप 
किती विचित्र आहे 
हे आपण कधी नीट पाहिलंच नाही?
एक देव... पण मानवी चेहरा नाही.
हत्तीचं डोकं...
मोठं पोट...
तुटलेला दात...
आणि वाहन? 
एक छोटासा उंदीर.
हे सगळं इतकं असामान्य आणि असंतुलित का आहे?
जर देव सुंदर, 
परिपूर्ण, 
संतुलित दाखवायचा असता…
तर असं रूप का निर्माण केलं गेलं?
कदाचित… 
कारण हे रूप 
“सुंदर” 
दिसण्यासाठी नाही…
तर आपली नेहमीची 
समज मोडण्यासाठी आहे.
आणि इथे एक गोष्ट पुन्हा सांगावीशी वाटते…
मी जे लिहितो आहे ते अंतिम सत्य नाही.
हे माझ्या अनुभवातून, 
माझ्या आकलनातून 
आणि 
माझ्या अंत:प्रेरणेतून उमटलं आहे.
याकडे वेगळ्या पद्धतीनेही पाहता येऊ शकेल. 
आणि ते तितकंच योग्य असेल.
पण जेव्हा 
मी 
गणपतीकडे पाहतो… 
तेव्हा मला असं वाटतं… 
की हे रूप एका 
अतिशय खोल अवस्थेकडे 
निर्देश करतंय.
“गणपती”…
“गण”… 
हा शब्द संस्कृतमधल्या 
“गण्” या धातूपासून आलेला…
ज्याचा अर्थ 
मोजणे… विभाग करणे… समूहात पाहणे…
म्हणजेच…
अनेकतेत प्रकट होणारं जग.
आणि कदाचित… 
आपलं मनही असंच आहे…
विचारांचे समूह… 
भावनांचे समूह… 
इच्छांचे समूह… 
भीतीचे समूह… 
आठवणींचे समूह… 
ओळखींचे समूह…
सतत बदलणारे… सतत उगवणारे…
जणू एक “गण”.
आणि “पती” म्हणजे स्वामी… 
जो या सगळ्यावर 
अधिराज्य गाजवत नाही…
पण ज्याच्या उपस्थितीत हे सगळं संतुलित होतं.
मित्रांनो… 
आपल्या आत हे गण सतत धावत असतात.
एक विचार म्हणतो 
“हे कर”…
दुसरा म्हणतो “नको”…
एक भावना ओढते… 
दुसरी ढकलते…
मनात सतत एक गर्दी चालू असते.
आणि आपण?
आपण त्या गर्दीत हरवून जातो.
कदाचित… 
गणपती म्हणजे 
तो बिंदू… 
जिथे ही अंतर्गत गर्दी शांत व्हायला लागते.
आता त्याच्या चेहऱ्याकडे पाहा…
हत्तीचं डोकं का?
आपण म्हणतो ते बुद्धीचं प्रतीक आहे.
पण कदाचित… ते त्यापेक्षा खूप खोल आहे.
कारण 
चेहरा म्हणजे आपली ओळख.
आपण एकमेकांना चेहऱ्याने ओळखतो.
“मी कोण” ही भावना चेहऱ्याभोवती घट्ट बसलेली असते.
पण गणपतीचा मानवी चेहराच नाही.
जणू वैयक्तिक ओळखच विरघळून गेली आहे.
एक स्वतंत्र “व्यक्ती” उरलेली नाही…
फक्त एक विशाल बुद्धिमत्ता उरली आहे.
आणि म्हणूनच त्याचं रूप मानवी नाही…
ते वैयक्तिकतेच्या पलीकडे गेलेलं आहे.
आणि मग… त्याचे कान... 
इतके मोठे का?
आपण म्हणतो ते जास्त ऐकण्याचं प्रतीक आहे.
पण कदाचित… 
ते त्यापेक्षा खूप खोल आहे.
कारण अहंकार सतत बोलत असतो.
“माझं मत…” 
“माझी भीती…” 
“माझी इच्छा…” 
“माझं दुःख…”
मन सतत स्वतःचाच आवाज निर्माण करत राहतं.
पण खोल बुद्धिमत्ता कदाचित जास्त बोलत नाही…
ती ऐकते.
गणपतीचे कान जणू एका 
विशाल openness सारखे वाटतात.
जिथे अस्तित्वाला सगळं ऐकायला जागा आहे.
आणि मग… त्याचे डोळे...
इतक्या विशाल रूपात डोळे मात्र छोटे.
का?
ते भेदक नाहीत. 
आक्रमक नाहीत. 
काही पकडण्याचा प्रयत्न करत नाहीत.
जणू जेव्हा आतला गोंधळ शांत होतो… 
तेव्हाच पाहणं बदलतं.
ते अस्वस्थ राहत नाही.
ते सूक्ष्म होतं. 
शांत होतं. 
निवांत होतं.
कदाचित… 
खोल जागरूकता सगळ्याकडे धावून पाहत नाही.
ती फक्त उपस्थित असते.
आणि त्या उपस्थितीतूनच पाहणं घडत राहतं.
आणि मग… त्याची सोंड.
इतकी विशाल… 
आणि तरीही इतकी सूक्ष्म.
ती झाड उपटू शकते… 
आणि एका फुलालाही अलगद स्पर्श करू शकते.
कदाचित… खरी बुद्धिमत्ता अशीच असते.
ती कठोर नसते.
ती शक्तिशाली असते… 
पण संवेदनशीलही.
जिथे शक्ती आणि कोमलता एकमेकांच्या 
विरोधात राहत नाहीत.
आणि मग… 
तो तुटलेला दात...
देव पूर्ण असायला हवा ना? … 
मग तुटलेपण का?
कदाचित…
कारण जागृती म्हणजे
अहंकाराला अधिक परिपूर्ण बनवणं नाही.
तर
अहंकाराच्या घट्ट बांधणीत
एक भेग पडणं.
जिथे 
“मी”
ची कठीण रचना तडकायला लागते.
एक दात राहतो… एक तुटतो.
जणू द्वैतातली सममितीच तुटली आहे.
मित्रांनो… 
आता त्या मोठ्या पोटाकडे पाहा.
ते फक्त “सगळं पचवण्याची क्षमता” नाही.
तर कदाचित ते 
अस्तित्वाच्या विशालतेचं प्रतीक आहे.
कारण जीवन फक्त आनंद नाही. 
फक्त शांतता नाही. 
फक्त प्रकाश नाही.
त्यात राग आहे… 
वासना आहे… 
भीती आहे… 
प्रेम आहे… 
गोंधळ आहे… 
शांतता आहे…
आणि आपण काय करतो?
काही गोष्टी स्वीकारतो… 
काही नाकारतो… 
काही लपवतो… 
काही धरून बसतो…
म्हणून आत संघर्ष निर्माण होतो.
पण गणपतीचं पोट जणू सांगतं…
अस्तित्व काहीही नाकारत नाही.
आणि म्हणूनच तो इतका शांत दिसतो.
आता त्याची बसण्याची मुद्रा बघा…
ना युद्ध. 
ना ताण. 
ना सिद्ध करण्याची धडपड.
तो फक्त बसलेला आहे.
पूर्ण स्थिर. 
पण जड नाही. 
पूर्ण शांत. 
पण जागृत.
जणू अस्तित्वाच्या केंद्रस्थानी काहीच घाई नाही.
आणि मग… 
तो उंदीर...
आपण नेहमी ऐकलं आहे... उंदीर म्हणजे मन.
पण कदाचित इथेही एक खोल संकेत आहे.
उंदीर सतत हलतो. 
धावतो. 
कुरतडतो. 
एका जागी राहत नाही.
जसं आपलं मन.
पण गणपती त्याच्या मागे धावत नाही.
तो त्यावर बसलेला आहे.
मन आहे… 
पण आता ते केंद्रस्थानी नाही.
कदाचित हीच खरी ध्यानावस्था आहे.
मन नष्ट करणं नाही…
तर त्याच्या वर स्वार होणं.
आणि मग… 
मोदक...
बाहेरून साधा. आतून गोड.
आपण आयुष्यभर बाहेर काहीतरी शोधत राहतो…
यश… 
मान्यता… 
प्रेम… 
सुरक्षितता…
पण ज्याचा शोध घेतो तो 
गोडवा कदाचित आधीपासूनच आत आहे.
फक्त आपण बाहेर इतके 
धावत आहोत की तो 
चाखायलाच वेळ मिळत नाही.
आणि मग दुर्वा… 
एक साधं गवत...
ना वैभव. 
ना प्रदर्शन.
पण गणपतीला ते प्रिय आहे.
जणू अस्तित्वाला कृत्रिम 
भव्यतेपेक्षा सहजता जास्त प्रिय आहे.
आणि मग… 
त्याचं संपूर्ण रूप एकत्र पाहा.
एकाच रूपात: 
प्रचंड आणि सूक्ष्म… 
तुटलेपण आणि पूर्णत्व… 
शांतता आणि ऊर्जा… 
प्राणी आणि दैवी… 
स्थिरता आणि बुद्धिमत्ता…
सगळं एकत्र आहे.
जणू गणपती म्हणजे विरोधांचं निराकरण.
आतला संघर्ष संपून 
एक खोल एकात्मता निर्माण होणं.
कदाचित म्हणूनच तो विघ्नहर्ता आहे.
कारण खरं विघ्न बाहेर नसतं.
ते आतल्या तुकड्या-तुकड्यांत असतं.
आणि जेव्हा हे सगळे 
“गण” 
एका शांत केंद्राभोवती स्थिर होतात…
तेव्हा विघ्न राहत नाहीत.
कदाचित म्हणूनच… 
प्रत्येक शुभारंभाच्या आधी गणपतीला स्मरलं जात असावं.
कारण आतली विस्कळीतता 
शांत झाल्याशिवाय 
कोणतीही सुरुवात पूर्णत्वाला जात नाही.
आणि कदाचित… 
“सगुणातले निर्गुण” म्हणजे हेच.
रूप इतकं खोल समजणं… 
की त्या रूपातून 
अरूपाची 
झलक दिसायला लागणं.
आणि कदाचित… 
गणपतीची मूर्ती फक्त पूजा करण्याची गोष्ट नाही.
ती एक रचना आहे. 
एक जिवंत संकेत. 
एका खोल अवस्थेचा नकाशा.
कदाचित… 
ही रूपं केवळ कल्पनेतून निर्माण झाली नाहीत…
तर काहीतरी अतिशय खोल 
पाहण्यातून उमटली असावीत.
आणि जर हे संपूर्ण रूप खरंच समजलं…
तर कधीतरी 
शांतपणे फक्त 
त्याच्यासमोर बसून त्याच्याकडे बघा.
काही मागण्यासाठी नाही… 
काही मिळवण्यासाठी नाही…
फक्त या संपूर्ण रचनेशी 
स्वतःला resonate होऊ द्या.
या विरोधांच्या एकात्मतेशी… 
या विशाल स्वीकाराशी… 
या शांत बुद्धिमत्तेशी… 
या स्थिरतेशी…
हळूहळू कदाचित आत काहीतरी उघडायला लागेल.
एक वेगळी शांतता… 
एक वेगळी स्पष्टता… 
एक खोल एकात्मतेची जाणीव…
जिथे अस्तित्वातली विविधता वेगळी वाटत नाही…
तर एका अदृश्य एकत्वाचे 
विविध आविष्कार वाटायला लागतात.
कदाचित...
यालाच “गणपती प्रसन्न होणे” म्हणत असावेत.