डोळे मिटून देवाच्या मूर्तीसमोर किंवा ध्यानाला बसल्यावर, जर गुडघे दुखत असतील, पोटात जळजळ होत असेल किंवा कंबर धरली असेल, तर मन ईश्वराच्या चरणी लागेल की त्या दुखण्याकडे धावेल? अध्यात्माचा मार्ग कितीही सुंदर आणि शांत असला, तरी त्या मार्गावर चालण्यासाठी जे वाहन आपल्याला निसर्गाने दिले आहे, ते म्हणजे आपले शरीर. जोवर हे देहाचे मंदिर आतून आणि बाहेरून स्वच्छ, निरोगी आणि बळकट नाही, तोवर त्यात ईश्वराचा वास कसा राहील? जेव्हा शरीर आजारांपासून मुक्त असते, तेव्हाच मन खऱ्या अर्थाने एकाग्र होऊन 'चित्कलेचा', त्या सर्वोच्च ईश्वरीय चैतन्याचा स्पर्श अनुभवू शकते आणि जीवनात योग्य 'विमर्श' म्हणजेच सखोल चिंतन घडू शकते. शांत मन हेच तर अध्यात्माचे पहिले पाऊल आहे.
हजारो वर्षांपूर्वी महर्षी वाग्भट यांनी 'अष्टांग हृदय' हा ग्रंथ लिहिला, तो केवळ वैद्यकीय उपचारांसाठी नाही, तर या देहाला एका पवित्र मंदिरासारखे कसे जपावे आणि जीवनाचा खरा आनंद कसा घ्यावा, हे सांगण्यासाठी लिहिला. आज आपण आपल्या धावपळीच्या, यंत्रवत आणि ताणतणावाने भरलेल्या आयुष्याची तुलना त्या साध्या पण सखोल जीवनशैलीशी केली, तर जाणवते की आपण अध्यात्म आणि आरोग्य या दोन्ही गोष्टींपासून खूप दुरावलो आहोत.
आपल्या दिवसाची सुरुवात कशी असावी, हे सांगताना वाग्भट ऋषींनी एक अत्यंत सुंदर आणि काळजाला भिडणारे सूत्र सांगितले आहे, "ब्राह्मे मुहूर्ते उत्तिष्ठेत् स्वस्थो रक्षार्थमायुष:" म्हणजे आयुष्यभर निरोगी राहायचे असेल, तर सूर्योदयापूर्वी, पहाटेच्या शांत वेळी उठावे. पहाटेच्या त्या प्रहराची एकदा डोळे मिटून कल्पना करा. हवेत एक नितांत सुंदर, अंगावर हलकासा शहार आणणारा गारवा असायचा. पानांवर साचलेल्या दवबिंदूंवरून निसटून येणारा वारा, दूर कुठल्यातरी मंदिरातून किंवा आश्रमातून ऐकू येणारा शंखाचा नाद आणि अंगणातील तुळशीला घातलेल्या पाण्याचा तो मृद्गंध. पहाटेची ती वेळ म्हणजे निसर्गाने मुक्त हस्ताने उधळलेली ऊर्जा असते. आपल्याला शहरात जरी असे वातावरण उपलब्ध नसले तरीही ज्या स्थितीमध्ये असेल त्या स्थितीमध्ये ....त्या शुद्ध हवेत श्वास घेतल्यावर जी शांती मिळते, तीच खऱ्या अर्थाने दिवसाची आध्यात्मिक सुरुवात असते. पण आज आपले काय होते? रात्री उशिरापर्यंत मोबाईलच्या कृत्रिम प्रकाशात डोळे फोडायचे आणि सकाळी सूर्य डोक्यावर आल्यावर घड्याळाचा गजर बंद करत चिडचिड करत उठायचे. शरीर उठलेले असते, पण मन मात्र रात्रभराच्या विचारांनी आणि अपुऱ्या झोपेने थकलेले असते. निदान कमी अधिक प्रमाणात आपल्या सर्वांची हीच स्थिती आज आहे.
सकाळी उठल्यावर शरीराला आणि मनाला उभारी देण्यासाठी पूर्वीच्या काळी अत्यंत प्रेमाने तिळाचे किंवा खोबऱ्याचे तेल लावून मालिश केली जायची. याविषयी अष्टांग हृदयात अत्यंत स्पष्टपणे म्हटले आहे, "अभ्यंगमाचरेन्नित्यं स जराश्रमवातहा।" म्हणजे रोज अंगाला तेल लावल्याने दिवसभराचा थकवा निघून जातो, म्हातारपण लवकर येत नाही आणि शरीरातील हाडांचे, सांध्यांचे वात-विकार कायमचे दूर राहतात. अंगाला तेल जिरवून, तांब्या-पितळेच्या घागरीने डोक्यावरून घेतलेले ते गरम पाण्याचे स्नान शरीरातील प्रत्येक स्नायूला जागृत करायचे. पण आज 'वेळ नाही' या एका खोट्या सबबीखाली आपण हे सगळे सोडून दिले आहे. साबण आणि शाम्पूच्या कृत्रिम फेसात आपण अडकलो आणि तारुण्यातच गुडघेदुखी, मानदुखी आणि कंबरदुखीला स्वतःहून जवळ केले. शरीराला स्पर्श करणारा तो मायेचा ओलावा आपण हरवून बसलो आहोत.
शरीर आणि मनाचा सर्वात जवळचा संबंध कशाशी असेल, तर तो आपण ग्रहण करत असलेल्या अन्नाशी आहे. आपल्या संस्कृतीत अन्नाला 'पूर्णब्रह्म' म्हटले जाते, कारण ते फक्त शरीराचे पोषण करत नाही, तर आपल्या विचारांची आणि भावनांची दिशाही ठरवते. आजकाल आपण पाहतो की घरोघरी ॲसिडिटी, लठ्ठपणा आणि पोटाचे आजार वाढले आहेत. यावर वाग्भट ऋषींनी एक अतिशय मार्मिक आणि अचूक सूत्र दिले आहे,
"रोगाः सर्वेऽपि मन्देग्नौ सुतरामुदराणि च।"म्हणजे सर्व आजारांचे, आणि विशेषतः पोटाच्या आजारांचे मूळ कारण हे आपली पचनशक्ती म्हणजेच जठराग्नी मंदावणे हेच आहे! पूर्वी घराघरात मातीच्या किंवा पितळेच्या भांड्यांमध्ये चुलीवर अन्न शिजायचे. त्या चुलीतल्या लाकडांचा धूर आणि अन्न शिजवताना आईच्या किंवा पत्नीच्या मनात असलेली प्रेमाची भावना त्या अन्नात उतरायची. भूक लागल्याशिवाय अन्नाला कोणी हात लावत नसे. पण आज जेव्हा आपण भूक नसताना खातो, चुकीच्या वेळी खातो किंवा रागाच्या, चिंतेच्या भरात समोर टीव्ही बघत जेवतो, तेव्हा हा पचनाचा अग्नी विझतो आणि अन्नाचे विष बनायला सुरुवात होते.
म्हणूनच अन्नाबद्दल आणखी एक अत्यंत महत्त्वाचा नियम त्यांनी सांगितला, "मात्राशी सर्वकालं स्यान्मात्रा ह्यग्नेः प्रवर्तिका।" म्हणजे माणसाने नेहमी आपल्या भुकेच्या आणि पचनशक्तीच्या योग्य प्रमाणातच जेवावे. पोटाचा अर्धा भाग अन्नासाठी, पाव भाग पाण्यासाठी आणि उरलेला पाव भाग हवेसाठी रिकामा ठेवावा. पण आज आपण काय करतो? फक्त जिभेच्या चोचल्यांसाठी झोमॅटो-स्विगीवरून आलेले डबाबंद, शिळे आणि जंक फूड पोट फुगेपर्यंत ओरपत राहतो. त्यात आजकालची सर्वात मोठी चूक म्हणजे गरम जेवणासोबत फ्रिजमधले थंडगार पाणी पिणे!
जेवताना पाण्याचे महत्त्व सांगताना महर्षींनी हजारो वर्षांपूर्वीच इशारा दिला होता, "अजीर्णे भेषजं वारि जीर्णे वारि बलप्रदम्।" अन्न न पचता पाणी पिणे हे विषासारखे आहे, ते पचनाचा अग्नी पूर्णपणे विझवून टाकते; तर जेवण पचल्यावर थोडे थोडे पाणी पिणे हे शरीराला अमृतासमान ताकद देते. आपण हे सोईस्कररीत्या विसरलो आणि स्वतःच्याच हाताने आजारांना आमंत्रण दिले.
आधुनिक जीवनशैलीत आपण करत असलेली आणखी एक भयंकर चूक म्हणजे निसर्गाचे नियम मोडून शरीराच्या नैसर्गिक भावनांना दाबून ठेवणे. अष्टांग हृदयात एक अत्यंत महत्त्वाचा विचार मांडला आहे, "वेगान्न धारयेत् वातविण्मूत्रक्षवथुतृट्क्षुधाम्।" म्हणजे शरीराचे जे नैसर्गिक वेग आहेत, जसे की शिंक येणे, जांभई येणे, तहान-भूक लागणे, लघवी किंवा शौचाला लागणे, त्यांना कधीही बळजबरीने दाबून ठेवू नये. पण आजच्या कॉर्पोरेट जगात, मीटिंग सुरू आहे किंवा प्रवासात आहोत म्हणून आपण हे नैसर्गिक वेग तासनतास रोखून धरतो. यामुळे शरीरात भयंकर वात निर्माण होतो आणि अनेक गंभीर आजार जन्म घेतात. निसर्गाने आखून दिलेला हा साधा नियम मोडण्याची शिक्षा आजची पिढी भोगत आहे.... एक सर्वात वाईट प्रथा सध्या सुरू झाली आहे कुठल्याही धार्मिक कार्यक्रमासाठी महिला मासिक पाळी पुढे ढकलण्यासाठी ज्या गोळ्या घेतात त्याही वेग नियंत्रणाचा प्रकार आहे यावर पण आपण नक्की लिहूया
दिवसाच्या शेवटी, या थक्याभाऱ्या देहाला आणि मनाला पुन्हा एकदा निसर्गाशी जोडणारी एकच गोष्ट असते, ती म्हणजे आपली शांत झोप. राबराब राबल्यानंतर शरीराला विश्रांती देणारी झोप म्हणजे निसर्गाचे माणसाला मिळालेले सर्वात मोठे वरदान आहे. यावर अष्टांग हृदयात स्पष्ट म्हटले आहे, "निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टी कार्श्यं बलाबलम्।" म्हणजे माणसाला मिळणारे सुख, दुःख, शरीराची ताकद आणि आजारपण हे सर्वस्वी त्याच्या झोपेवर अवलंबून आहे. पूर्वी जसा सूर्य मावळायचा आणि अंधार दाटून यायचा, तशी गावाकडची आणि शहरातलीही घरे हळूहळू शांत व्हायची. आकाशातल्या चांदण्यांखाली एक विलक्षण शांतता पसरायची. मन रिकामे असल्याने झोपही गाढ आणि स्वप्नविरहित लागायची. पण आज? स्क्रॉल करणाऱ्या स्क्रीन्स, इन्स्टाग्रामच्या न संपणाऱ्या रील्स आणि इतरांचे खोटे, रंगवलेले आयुष्य बघता बघता आपण आपली खरीखुरी झोप हरवून बसलो आहोत. डोक्यात चालणारे हजारो विचार आपल्याला शांत झोपूच देत नाहीत. आजची पिढी डिप्रेशन आणि नैराश्यासारख्या शब्दांच्या ओझ्याखाली दबून गेली आहे, कारण आपण निसर्गाची ती मूळ लयच तोडून टाकली आहे.
आता हे सगळे वाचून आपल्याला पुन्हा जुन्या काळात जायचे नाहीये किंवा जंगलात जाऊन तप करायचं नाहीये, पण या अष्टांग हृदयातील साध्या-साध्या गोष्टी जरी आपण आजच्या आधुनिक आयुष्यात डोळसपणे अमलात आणल्या, तर हे धावपळीचे आयुष्य खऱ्या अर्थाने कितीतरी सुंदर, आनंदी आणि आजारमुक्त होईल. अन्नाचा आदर, वेळेची शिस्त आणि स्वतःच्या शरीरावर थोडेसे प्रेम. एवढेच तर करायचे आहे. शरीर निरोगी झाले, की आपोआपच मन शांत होईल आणि शांत मन हेच तर कोणत्याही आनंदाचे आणि परमार्थाचे खरे घर असते.
खरंतर या सर्वांवर मलाही लिहायला आवडेल पण रिस्पॉन्स कसा मिळतो यावर आपण ठरवूया. हे सगळे वाचल्यानंतर तुम्हाला प्रामाणिकपणे काय वाटते? आजच्या या धावपळीच्या आणि स्पर्धेच्या युगात आपल्या पूर्वजांची ही साधी जीवनशैली पुन्हा आचरणात आणणे शक्य आहे का? आणि जर सुरुवात करायचीच असेल, तर तुम्ही स्वतःमध्ये सर्वात पहिला कोणता बदल कराल? तुमचे मनमोकळे मत आणि अनुभव खाली कमेंट करून नक्की सांगा, मला तुमच्या प्रतिक्रिया वाचायला नक्कीच आवडेल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा