पुण्यातल्या 'कल्याणी नगर' या उच्चभ्रू भागात 'सखाराम' नावाची व्यक्ती महानगरपालिकेची कचरा गाडी (Garbage Truck) चालवायची. सखारामचं वय ५० च्या आसपास होतं. अंगावर निळा गणवेश, हातात ग्लोव्हज आणि चेहऱ्यावर मास्क. सखारामचं एक वैशिष्ट्य होतं. जेव्हा तो सोसायट्यांतून कचरा गोळा करायचा, तेव्हा तो ओला आणि सुका कचरा तर वेगळा करायचाच, पण जर त्याला कचऱ्यात एखादं 'जुने पुस्तक' किंवा 'अर्धवट लिहिलेली वही' सापडली, तर तो ती बाजूला काढून एका वेगळ्या पिशवीत ठेवायचा.
एका मोठ्या बंगल्यासमोर गाडी उभी होती. त्या बंगल्यातला 'चिन्मय' नावाचा इंजिनिअरिंगचा विद्यार्थी आपल्या जुन्या सेमिस्टरची पुस्तकं रद्दीत टाकायला आला होता. त्याने ती पुस्तकं कचऱ्याच्या डब्यात फेकली. सखारामने ती पुस्तकं उचलली आणि आपल्या शर्टाने पुसून पिशवीत ठेवली. चिन्मयने हे पाहिलं आणि हसून म्हणाला,
"काय काका? तुम्हाला वाचता येतं का? कशाला कचरा गोळा करताय? ती इंजिनिअरिंगची पुस्तकं आहेत, तुमच्या डोक्यावरून जातील. त्यापेक्षा भंगारात विका, दोन पैसे मिळतील चहा प्यायला."
सखारामने काहीच उत्तर दिलं नाही. त्याने फक्त मान डोलावली आणि ती पुस्तकं जपून ठेवली.
चिन्मयने पुन्हा टोमणा मारला, "अहो, जागा भरली की काय गाडीची? कचरा आणि ज्ञान एकाच पिशवीत? भारीच शौक आहे तुमचा."
सखाराम शांतपणे म्हणाला, "साहेब, ज्याला पोटाची भूक असते त्याला अन्नाची किंमत कळते आणि ज्याला ज्ञानाची भूक असते त्याला अक्षराची किंमत कळते. ही तुमच्यासाठी रद्दी असेल, पण कोणासाठी तरी हे भविष्य आहे."
चिन्मयला ते कळलं नाही. तो हसून निघून गेला.
सहा महिने उलटले. चिन्मयच्या कॉलेजची 'एनएसएस' (NSS - राष्ट्रीय सेवा योजना) ची टीम एका ग्रामीण भागात शिबिरासाठी (Camp) गेली होती. ते गाव खूप मागासलेलं होतं. तिथे शाळा नव्हती, लाईट नव्हती. पण गावकऱ्यांनी सांगितलं की, "आमच्या गावात एक 'मोफत वाचनालय' (Free Library) आहे, जिथे आमची पोरं संध्याकाळी शिकायला जातात."
चिन्मय आणि त्याचे मित्र कुतूहलाने त्या वाचनालयात गेले. ते वाचनालय एका पत्र्याच्या शेडमध्ये होतं. पण आतलं दृश्य बघून चिन्मय थक्क झाला. तिथे लाकडी कपाटांमध्ये हजारो पुस्तकं अतिशय नीटसपणे लावली होती. त्यात कादंबऱ्या होत्या, विज्ञानाची पुस्तकं होती, स्पर्धा परीक्षेची पुस्तकं होती आणि इंजिनिअरिंगची पुस्तकं सुद्धा होती. तिथे ५०-६० गरीब मुलं, ज्यांच्या अंगावर धड कपडे नव्हते, ती मुलं त्या पुस्तकांमध्ये डोकं घालून अभ्यास करत होती.
चिन्मयने एका मुलाला विचारलं, "हे वाचनालय कोणाचं आहे? सरकारचं आहे का?"
तो मुलगा म्हणाला, "नाही दादा. हे आमचे 'सखाराम बाबा' आहेत ना, त्यांनी बनवलंय. ते शहरात कचरा गाडीवर काम करतात. दर रविवारी ते गावी येतात आणि पोत्यात भरून पुस्तकं आणतात. ते म्हणतात, 'माझ्याकडे पैसे नाहीत शाळा बांधायला, पण रद्दीतून वाचनालय तर बनवू शकतो ना'."
चिन्मयच्या पायाखालची जमीन सरकली.
'सखाराम?' तोच कचरा वेचणारा माणूस?
तेवढ्यात सखाराम तिथे आला. त्याने डोक्यावर एक पुस्तकांचा गठ्ठा घेतला होता.
त्याच्या अंगावर तोच निळा, मळका गणवेश होता. चिन्मयला बघून सखाराम हसला.
"अरे साहेब? तुम्ही इथे? ओळखलं का मला? मी तोच... तुमच्या बंगल्यासमोरचा कचरावाला."
चिन्मयला काय बोलू सुचेना. त्याच्या डोळ्यात पाणी आलं. त्याने सखारामच्या हातातलं ते पुस्तक पाहिलं. ते पुस्तक दुसरं तिसरं काही नसून, ६ महिन्यांपूर्वी चिन्मयने जे पुस्तक 'कचरा' म्हणून फेकून दिलं होतं आणि सखारामला 'अडाणी' म्हणून हिणवलं होतं, तेच पुस्तक आज सखारामच्या हातात होतं. चिन्मय धावत गेला आणि त्याने सखारामचे पाय धरले.
"काका, मला माफ करा ! मी तुम्हाला अडाणी समजलो, पण तुम्ही तर खऱ्या अर्थाने 'सुशिक्षित' आहात. मी इंजिनिअर झालो पण पुस्तकाची किंमत मला नाही कळली. तुम्ही कचऱ्यातून 'सो सोनं' शोधून या मुलांचं भविष्य घडवलंय. आज मला कळलं की, शाळा इमारतीमुळे नाही, तर माणसांमुळे मोठी होते."
सखारामने चिन्मयला उठवलं.
"रडू नकोस साहेब. फक्त एक विनंती आहे. पुढच्या वेळी रद्दी विकताना विचार करा. ती रद्दी कोणाचं तरी आयुष्य बदलू शकते. मी शाळेत गेलो नाही, गरिबीमुळे शिकलो नाही. म्हणून मला वाटतं की या पोरांनी तरी शिकावं. माझा हात कचऱ्यात असतो, पण या पोरांच डोकं आकाशात असावं, हेच स्वप्न आहे."
त्या दिवशी चिन्मयने शपथ घेतली. तो परत पुण्यात आला आणि त्याने आपल्या कॉलेजमध्ये 'डोनेट अ बुक' (Donate a Book) मोहीम सुरू केली. आज सखारामच्या त्या छोट्याशा वाचनालयात १० हजारांहून अधिक पुस्तकं आहेत. आणि ती सांभाळणारा तो 'कचरा गाडीचा चालक' आज त्या गावकऱ्यांसाठी 'कुलगुरू' पेक्षा कमी नाही. कोणाच्याही कामावरून त्याची बुद्धिमत्ता आणि दानत ठरवू नका. एक कचरा वेचणारा माणूस सुद्धा समाजासाठी 'विद्यापीठ' उभा करू शकतो. ज्ञान हे पुस्तकात असतं, पण शहाणपण हे संस्कारात असतं. जुनी पुस्तकं फेकून देण्यापेक्षा ती गरजूंपर्यंत पोहोचवा.
-- पुस्तक देवाणघेवाण दिन.
१४ फेब्रुवारी.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा