2693. शाळेची मधली सुट्टी झाली होती

 "ट्रिंग... ट्रिंग..." बेल वाजली आणि मुलांचा आरडाओरडा सुरू झाला. चौथी 'ब' च्या वर्गात मुलांनी आपले दप्तर उघडले आणि डबे बाहेर काढले. वर्गात पोहे, उपमा, शिरा आणि बटाट्याच्या भाजीचा खमंग वास सुटला होता. सगळी मुलं गटागटाने बसून जेवत होती, हसता-खेळता एकमेकांचे डबे चाखत होती. फक्त एक मुलगा, 'गणेश' (वय ९ वर्षे), वर्गाच्या सर्वात शेवटच्या बाकड्यावर, कोपऱ्यात एकटाच बसला होता. त्याचा युनिफॉर्म थोडा मळका होता, शर्टाचे एक बटण तुटलेले होते. गणेशने आपल्या दप्तरातून एक जुना, चेपलेला 'ॲल्युमिनियमचा डबा' बाहेर काढला. त्याने डबा उघडला. आणि तो डब्यातून काहीतरी उचलून तोंडात टाकल्यासारखी 'अभिनय' (Act) करू लागला. तो मान हलवत होता, चावल्यासारखे करत होता, आणि अधूनमधून पाण्याची बाटली तोंडाला लावत होता.

त्याच्या शेजारी बसणारा 'रोहन', जो एका श्रीमंत घरचा मुलगा होता, त्याने हे पाहिलं.

रोहनला वाटलं, "हा गणेश लपून लपून काहीतरी स्पेशल खातोय. मला देत नाही."

रोहनने मोठ्याने ओरडून सांगितलं, "एय गणेश! काय आणलंय डब्यात? एकटाच खातोय? आम्हाला पण दाखव ना!"

गणेश दचकला. त्याने डबा पटकन झाकला आणि दप्तरात लपवण्याचा प्रयत्न केला.

"काही नाही रे... साधी भाजी-भाकरी आहे. तुला नाही आवडणार." गणेश घाबरत म्हणाला.

पण मुलांचा गोंधळ ऐकून वर्गाचे शिक्षक, 'पाटील सर', तिथे आले.

पाटील सर थोडे कडक होते. त्यांना वाटलं गणेश वर्गात काहीतरी लपवतोय, कदाचित मोबाईल किंवा खेळणी.

पाटील सर म्हणाले, "गणेश, तो डबा बाहेर काढ. काय लपवतोयस?"

गणेशचे डोळे भरून आले. तो थरथरत होता. "सर, प्लीज... काही नाहीये त्यात."

पाटील सरांनी रागाने त्याच्या हातातून तो डबा हिसकावून घेतला.

वर्गातल्या ५० मुलांच्या नजरा त्या डब्यावर होत्या. रोहनला वाटलं आता काहीतरी भारी खायला मिळणार.

सरांनी डब्याचं झाकण उघडलं.

आणि...

वर्गात एकदम 'स्मशानशांतता' पसरली.

त्या डब्यात ना पोहे होते, ना शिरा, ना भाकरी. तो डबा पूर्णपणे 'रिकामा' होता. त्यात अन्नाचा एक दाणाही नव्हता. फक्त डब्याच्या तळाशी पाण्याचे काही थेंब होते.

सरांनी गणेशकडे पाहिलं. "गणेश? हा डबा रिकामा आहे? मग तू मगाशी खाण्याचं नाटक का करत होतास? तोंडात काय टाकत होतास?"

गणेश आता ओक्साबोक्शी रडू लागला. त्या ९ वर्षांच्या मुलाच्या तोंडून जे शब्द बाहेर आले, ते ऐकून दगडही पाझरला असता.

तो म्हणाला:

"सर... माझी आई आजारी आहे. बाबांना दारूचं व्यसन आहे, ते घरी पैसे देत नाहीत. घरात गेल्या दोन दिवसांपासून अन्न शिजलंच नाही. सर, मला खूप भूक लागली होती. सगळ्या मुलांचे डबे बघून, त्या वासाने मला चक्कर येत होती.

मला माझ्या मित्रांमध्ये कमीपणा वाटू नये, त्यांना वाटू नये की मी 'भिकारी' आहे. म्हणून मी रोज हा रिकामा डबा आणतो. सर, मी डब्यातून काहीच उचलत नव्हतो. मी फक्त 'हवा' उचलून तोंडात टाकत होतो आणि पाणी पीत होतो. जेणेकरून माझ्या पोटाला वाटावं की मी काहीतरी खातोय. आणि माझ्या मित्रांना वाटावं की गणेशची आई सुद्धा त्याच्यासाठी डबा बनवते. सर, प्लीज कोणाला सांगू नका. रोहन मला चिडवेल."*

हे ऐकून पाटील सर, जे ४० वर्षांपासून कडक शिस्तीचे शिक्षक म्हणून ओळखले जायचे, तिथेच बाकड्यावर कोसळले. त्यांच्या डोळ्यातून घळाघळा पाणी वाहू लागलं.

ज्या वयात मुलांना 'पिझ्झा' आणि 'बर्गर' मध्ये चॉईस करायची असते, त्या वयात हा मुलगा 'हवा' खाऊन आपली भूक मारत होता? आणि तेही कशासाठी? फक्त आपल्या 'स्वाभिमानासाठी'?

त्या दिवशी वर्गातल्या कुठल्याच मुलाने जेवण केलं नाही. रोहन रडत रडत गणेशजवळ गेला. त्याने आपला 'पनीर पराठ्याचा' डबा गणेशच्या समोर उघडला आणि म्हणाला,

"गणेश, तू माझा मित्र आहेस ना? मग आजपासून आपण एकाच ताटात जेवायचं."

त्या दिवशी गणेशने पोटभर जेवण केलं. पण खरी गोष्ट पुढे घडली.

     शाळा सुटल्यावर पाटील सर गुपचूप गणेशचा पाठलाग करत त्याच्या घरी गेले. त्यांनी पाहिलं, गणेश एका झोपडपट्टीतल्या घरात शिरला. पाटील सर खिडकीतून बघत होते. शाळेत मुलांना मिळणारा 'मिड-डे मील' (खिचडी) आज गणेशने खाल्ला नव्हता. त्याने ती खिचडी एका प्लास्टिकच्या पिशवीत बांधून घरी आणली होती. घरात शिरताच त्याने ती खिचडी ताटात काढली आणि आपल्या आजारी आईला भरवू लागला.

"आई, खाऊन घे. आज शाळेत खूप खिचडी मिळाली होती. माझं पोट भरलंय, ही तुझ्यासाठी आणली."

त्या ९ वर्षांच्या मुलाने स्वतः दिवसभर उपाशी राहून, 'हवा' खाऊन वेळ मारून नेली होती... कशासाठी?

तर शाळेत मिळणारी फुकटची खिचडी वाचवून आपल्या आईला खाऊ घालता यावी म्हणून. पाटील सरांना तिथे उभं राहणं सहन झालं नाही. ते तिथेच गल्लीतल्या एका कोपऱ्यात तोंड लपवून लहान मुलासारखे रडले. ज्याला ते शाळेत 'अ, ब, क, ड' शिकवत होते. त्याने आज त्यांना 'आयुष्य' कसं जगायचं हे शिकवलं होतं. आजही त्या शाळेत मधल्या सुट्टीत एक नियम आहे. सर्व मुले आपले डबे एकत्र उघडून, एकाच वर्तुळात बसून जेवतात. तिथे आता कोणाचाच डबा 'रिकामा' नसतो. पण त्या दिवशी त्या रिकाम्या डब्याने जी 'चव' शिकवली, ती जगातील कुठल्याही पंचपक्वान्नात नाही.

      तुम्ही जेवताना ताटात अन्न सोडता, तेव्हा एकदा त्या मुलाचा विचार करा ज्याच्याकडे ताट आहे, पण अन्न नाही. गरिबी माणसाला लवकर मोठं करते. आपल्या मुलांच्या डब्यात काय आहे यापेक्षा, त्यांच्या वर्गातल्या कोणाचा डबा रिकामा तर नाही ना, हे पालकांनी आणि शिक्षकांनी बघणं गरजेचं आहे.