डॉ. हेलन फिशर या एक प्रख्यात अमेरिकन मानववंशशास्त्रज्ञ, जीवशास्त्रज्ञ आणि लेखिका आहेत. मानवी स्वभाव आणि विशेषतः 'प्रेम' या विषयावरील त्यांच्या सखोल संशोधनासाठी त्या जगभरात ओळखल्या जातात. त्यांनी एमआरआय स्कॅनचा वापर करून प्रेमात असलेल्या व्यक्तींच्या मेंदूवर संशोधन करून हे सिद्ध केले की, प्रेम ही केवळ एक भावना नसून ती एक जैविक प्रेरणा (Biological Drive) असून प्रेमाचे तीन टप्पे असतात -
१. वासना (Lust)
हा प्रेमाचा सर्वात प्राथमिक टप्पा आहे, जो प्रामुख्याने मानवी पुनरुत्पादन आणि उत्क्रांतीशी संबंधित असतो. यात Testosterone आणि Estrogen ही हार्मोन्स मुख्य भूमिका बजावतात. ही केवळ एक तीव्र शारीरिक ओढ असते जी सजीवांना जोडीदार शोधण्यास प्रवृत्त करते.
२. आकर्षण (Attraction)
या टप्प्यावर व्यक्ती एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीच्या प्रेमात पडते. यालाच आपण सुरुवातीचा 'वेडेपणा' किंवा 'रोमँटिक लव्ह' म्हणतो. यात Dopamine आणि Norepinephrine मुळे प्रचंड उत्साह (Euphoria) आणि झोप न येणे (Insomnia) असे प्रकार घडतात. हे सगळं एखाद्या 'अॅड्रेनालाईन रश' सारखे असते. पण हे प्रेम फार काळ टिकतेच असे नाही. कारण मेंदूने दिलेली एक तात्पुरती ऊर्जा असते.
दीर्घकालीन प्रेम (Attachment)
जेव्हा सुरुवातीचा 'वेडेपणा' कमी होतो, तेव्हा नाते टिकवून ठेवण्यासाठी मेंदू वेगळी रसायने वापरतो. म्हणजेच जेव्हा दोन व्यक्ती एकमेकांच्या सहवासात वेळ घालवतात किंवा स्पर्श करतात, तेव्हा ऑक्सिटोसिन स्त्रवते. हे विश्वासाची आणि सुरक्षिततेची भावना निर्माण करते. तसेच Vasopressin हे रसायन दीर्घकालीन बांधिलकी साठी जबाबदार असते.
थोडक्यात आकर्षण हे 'कोकेन'च्या नशेशी मिळतेजुळते आहे (हाय रिस्क, हाय रिवॉर्ड), तर दीर्घकालीन प्रेम हे एखाद्या 'पेनकिलर'सारखे किंवा शांततेसारखे आहे जे माणसाला सुरक्षित ठेवते.. जेव्हा डोपामीनचा डोस कमी होतो (टप्पा २ संपतो) पण ऑक्सिटोसिनची निर्मिती झालेली नसते (टप्पा ३ सुरू होत नाही), तेव्हा लोकांना नात्यात दुरावा जाणवू लागतो."आता पहिल्यासारखं प्रेम राहिलं नाही" असं वाटू लागते. खरं तर, तो फक्त डोपामीनचा डोस कमी झालेला असतो.
डॉ. फिशर यांच्या संशोधनानुसार, प्रेमाचे हे तीन टप्पे प्रत्येक व्यक्तीमध्ये वेगवेगळ्या प्रमाणात सक्रिय होतात, आणि ते लिंगानुसार (gender) थोडे वेगळे असू शकतात. उदाहरणार्थ, पुरुषांमध्ये वासना (Lust) ची सुरुवात अधिक तीव्र असते, तर स्त्रियांमध्ये आकर्षण (Attraction) चा डोपामाइन 'रश' हळूहळू बिल्ड होतो.
★ 'पाहताक्षणीच प्रेम' (Love at first sight) ही गोष्ट ऐकायला जरी फिल्मी वाटत असली, तरी डॉ. हेलन फिशर आणि विज्ञानाच्या मते, ही एक पूर्णपणे जैविक प्रक्रिया आहे. संशोधनानुसार, समोरची व्यक्ती आपल्याला आवडते की नाही हे ठरवण्यासाठी मेंदूला फक्त ०.१३ सेकंद लागतात. म्हणजेच, यात तुम्ही विचार करण्यापूर्वीच तुमचा मेंदू निर्णय घेतो.
जेव्हा आपण पाहताक्षणी कोणाच्या प्रेमात पडतो, तेव्हा मेंदूमधून डोपामीन नावाचे 'फील गुड' रसायन वेगाने स्त्रवते. हे अगदी ड्रग्ज घेतल्यासारखे असते. त्यामुळे समोरच्या व्यक्तीमध्ये कोणतेही दोष दिसत नाहीत, यालाच आपण 'प्रेम आंधळं असतं' असं म्हणतो.
जेव्हा आपण एखाद्याला पहिल्यांदा पाहतो आणि ती व्यक्ती दिसायला आकर्षक वाटते, तेव्हा आपला मेंदू आपोआप असा विचार करतो की ती व्यक्ती स्वभावानेही चांगली, हुशार आणि दयाळू असेल. या मानसिक भ्रमाला 'हॅलो इफेक्ट' म्हणतात.
अनेकांना वाटते की त्यांना पाहताक्षणी प्रेम झाले होते, पण मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, हे बऱ्याचदा 'रेट्रोस्पेक्टिव्ह मेमरी' मुळे होते. म्हणजे, नाते घट्ट झाल्यानंतर आपण भूतकाळात मागे वळून पाहताना त्या पहिल्या भेटीला 'प्रेम' हे नाव देतो.
थोडक्यात प्रेमाचे सर्व रंग हे Neuro-chemical चे परिणाम आहेत. उत्क्रांतीच्या भाषेत (Evolutionary Biology), हे सर्व आपल्या प्रजातीला एकत्र ठेवण्यासाठी निसर्गाने रचलेले एक 'मोहक जाळे' आहे, ज्याला आपण प्रेम म्हणतो !
★ डॉ. फिशर यांनी मानवी स्वभावाचे आणि त्यांच्या जोडीदार निवडीच्या पद्धतीचे चार गट केले आहेत, जे मेंदूतील विशिष्ट रसायनांवर आधारित आहेत -
१. अन्वेषक (Explorers) 'डोपामाइन' प्रधान
हे लोक सतत काहीतरी नवीन शोधण्याच्या प्रयत्नात असतात. स्वभावाने धाडसी, सर्जनशील, उत्साही आणि लवचिक असतात. त्यांना नात्यात नावीन्य आणि स्वातंत्र्य हवे असते. कंटाळवाणेपणा त्यांना जराही सहन होत नाही. यामुळे अन्वेषक दुसऱ्या अन्वेषक व्यक्तीकडेच सहसा आकर्षित होतात.
२. निर्माते (Builders) 'सेरोटोनिन' प्रधान
हे समाजाचे आधारस्तंभ मानले जातात, कारण त्यांना स्थिरता आवडते. स्वभावाने शांत, सावध, परंपरावादी, निष्ठावान आणि शिस्तप्रिय असतात. त्यांना कौटुंबिक मूल्ये आणि दीर्घकालीन सुरक्षितता महत्त्वाची वाटते. त्यामुळे निर्माते दुसऱ्या निर्मात्याकडेच सहसा आकर्षित होतात.
३. दिग्दर्शक (Directors)'टेस्टोस्टेरॉन' प्रधान
हे लोक अतिशय तार्किक आणि ध्येयवादी असतात.
स्वभावाने स्पष्टवक्ते, निर्णायक, स्पर्धात्मक आणि धोरणी असतात. अन् ते नात्यातही तर्क शोधतात आणि भावनांपेक्षा कर्तव्याला प्राधान्य देतात. त्यामुळे दिग्दर्शक सहसा स्वतःच्या विरुद्ध असलेल्या वाटाघाटी करणाऱ्या (Negotiator) व्यक्तीकडे आकर्षित होतात.
४. वाटाघाटी करणारे (Negotiators) 'इस्ट्रोजेन' प्रधान
हे लोक भावनिकदृष्ट्या अतिशय संवेदनशील असतात.
स्वभावाने सहानुभूतीपूर्ण, कल्पक, अंतर्ज्ञानी (Intuitive) आणि बोलघेवडे असतात. त्यांना नात्यात खोल भावनिक जोडणी आणि सामंजस्य हवे असते. यामुळे हे लोक सहसा दिग्दर्शकाकडे आकर्षित होतात, कारण त्यांना समोरच्या व्यक्तीचा खंबीरपणा आवडतो.
डॉ. फिशर म्हणतात की, आपल्या सर्वांमध्ये या चारही रसायनांचे मिश्रण असते, पण त्यातील एक किंवा दोन रसायने आपल्यावर 'प्रबळ' (Dominant) असतात. म्हणूनच काही लोक "Opposites attract" (विरुद्ध स्वभाव आकर्षित होतात) या नियमात बसतात, तर काही "Like attracts like" (समान स्वभाव आकर्षित होतात) या नियमात.. तसेच 'Opposites attract' हे नेहमीच खरं नसतं. बहुतेकदा ते डोपामाइन-प्रधान अन्वेषक सारखेच उत्साही जोडीदार शोधतात, ज्यामुळे नात्यात 'फायरवर्क्स' कायम राहतात!
★ डॉ. फिशर यांची जगभर गाजलेली पुस्तके -
Anatomy of Love
Why We Love,
Why Him? Why Her?
विशेष म्हणजे त्यांच्या संशोधनाचा उपयोग आज अनेक मॅचमेकिंग साइट्स (उदा. Match.com) जोडीदार शोधण्यासाठी करत आहेत. कारण त्यांनी विज्ञानाच्या आधारे मानवी नातेसंबंधांकडे पाहण्याचा एक नवा दृष्टिकोन जगाला दिला आहे.
★विज्ञानाने जरी सिद्ध केले असले की हे सर्व रसायनांचे खेळ आहेत, तरीही या रसायनांमुळे निर्माण होणारी 'मानवी ऊब' आणि 'सुरक्षिततेची भावना' आपल्या आयुष्याला अर्थ देते. यास्तव उत्क्रांतीच्या या 'मोहक जाळ्या'त अडकणे हीच मानवी अस्तित्वाची खरी मजा आहे!
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा