कोल्हापूर मध्यवर्ती बसस्थानकाचा (सीबीएस) प्लॅटफॉर्म नंबर ३ प्रवाशांच्या कलकलाटाने आणि गाड्यांच्या हॉर्नने गजबजलेला होता. दुपारचे कोवळे ऊन सिमेंटच्या छपरावरून गाड्यांच्या पत्र्यावर पडत होते. डांबराच्या ट्रॅकवर डिझेलचा उग्र वास आणि चहाच्या टपऱ्यांमधून येणारा सुगंधी धूर एकत्र तरंगत होता. लाऊडस्पीकरवर नेहमीसारखीच घाईची अनाऊन्समेंट सुरू होती - “कृपया ध्यान द्या... कोल्हापूरहून साताऱ्यामार्गे पुण्यासाठी जाणारी दुपारी ठीक दोन वाजताची रात्रराणी एक्सप्रेस बस प्लॅटफॉर्म क्रमांक तीनवर उभी आहे. प्रवाशांनी त्वरित गाडीत बसावे.”
प्लॅटफॉर्मवर उभी असलेली ती लालपरी बस इंजिन सुरू होऊन 'धट-घट-घट' असा मोठा लयबद्ध आवाज करत होती. ड्रायव्हरच्या सीटवर ५३ वर्षांचे मारुती कदम शांतपणे बसले होते. अंगावर कडक इस्त्रीची खाकी विजार, खांद्यावर एमएसआरटीसी (MSRTC) चा लोगो असलेला कडक शर्ट आणि डोक्यावर पांढरी खाकी टोपी. ३० वर्षांच्या त्यांच्या प्रदीर्घ सेवेत मारुती कदम यांचा अख्ख्या कोल्हापूर डेपोत एकच दरारा होता—'वेळेचा पक्का माणूस'. घड्याळाचा काटा दोनवर गेला की मारुती कदम यांच्या गाडीचे चाक डेपोच्या गेटबाहेर पडणारच, हा नियम होता. त्यांच्या या कडक शिस्तीमुळे काही प्रवासी त्यांना पाठीमागे 'खडूस ड्रायव्हर'ही म्हणायचे.
घड्याळात दोन वाजायला एक मिनिट बाकी होता. कंडक्टर तात्यांनी मागच्या दारातून शेवटची बेल वाजवली—'ट्रींग-ट्रींग'. बस प्रवाशांनी पूर्णपणे गच्च भरलेली होती. मधल्या गॅलरीतही काही लोक बॅगा धरून उभी होती.
घड्याळाचा मोठा काटा बरोबर दोनवर स्थिर झाला. नेहमीच्या नियमानुसार मारुती कदम यांनी गिअर टाकायला हवा होता आणि क्लच सोडायला हवा होता. पण... आज काहीतरी अजब घडत होतं.
दोन वाजून एक मिनिट झाला. मारुती कदम यांचे हात स्टिअरिंगवरच स्थिर होते, पण त्यांचा डावा पाय क्लचवर नव्हता. दोन वाजून दोन मिनिटे झाली... दोन वाजून चार मिनिटे झाली. गाडी जागची हलली नाही.
"ओ ड्रायव्हर साहेब! काय चाललंय? दोन वाजून पाच मिनिटं झाली की वर! गाडी का नाही सोडली अजून?" बसच्या मधल्या सीटवरून पुण्याचे एक नामांकित व्यापारी, जे घड्याळाकडे पाहत होते, चिडून ओरडले.
"हो ना, सरकारी गाड्यांचा हाच प्रॉब्लेम आहे. वेळेची काही किंमतच नाही यांना. आमची पुढे कनेक्टिंग ट्रेन सुटणार आहे पुण्यात," दुसरी एक महिला प्रवाशांना भडकावत म्हणाली.
बसच्या आत एका क्षणात प्रवाशांचा संताप अनावर झाला. लोक ओरडू लागले, काही जण खिडकीतून तोंड बाहेर काढून कंडक्टर तात्यांना जाब विचारू लागले. पण मारुती कदम पूर्णपणे शांत होते. त्यांच्या चेहऱ्यावर एक अजब, गोठलेली शांतता होती. त्यांचे डोळे स्टँडच्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या लांब, मोकळ्या रस्त्याकडे खिळलेले होते, जणू काही ते कोणाचा तरी शोध घेत होते.
प्रवाशांचा गोंधळ वाढल्यामुळे दोन-तीन प्रवासी थेट बसमधून खाली उतरले आणि त्यांनी प्लॅटफॉर्मच्या कोपऱ्यात असलेल्या आगार व्यवस्थापकांच्या कार्यालयाकडे धाव घेतली.
अवघ्या दोन मिनिटांत, ५५ वर्षांचे आगार व्यवस्थापक (Depot Manager) सदानंद सावंत कडक पांढऱ्या सफारी सूटमध्ये, हातात फाईल घेऊन वेगाने प्लॅटफॉर्म नंबर ३ कडे आले. सावंत साहेब डेपोचे अत्यंत कडक आणि शिस्तप्रिय अधिकारी म्हणून ओळखले जायचे. नियमांची चौकट मोडणारा कर्मचारी त्यांना अजिबात सहन होत नसे.
"कदम!" सावंत साहेबांचा भारदस्त आवाज इंजिनच्या आवाजाला चिरत गाडीच्या केबिनमध्ये घुमला. "दोन वाजून सात मिनिटं झाली आहेत. कोल्हापूर-पुणे एक्सप्रेस अजून प्लॅटफॉर्मवरच कशी उभी आहे? ३० वर्षांच्या सर्व्हिसमध्ये तुमचा कधी एक मिनिटही उशीर झालेला नाही, आज हा काय वेडेपणा सुरू आहे? प्रवाशांनी माझ्या केबिनमध्ये येऊन तक्रार केलीये. गाडी आत्ताच्या आत्ता डेपोबाहेर काढा, नाहीतर तुमचं निलंबन (Suspension) होईल!"
मारुती कदम यांनी आपली खाकी टोपी काढली, कपाळावरचा घाम पुसला आणि अत्यंत शांतपणे सावंत साहेबांच्या डोळ्यात पाहिले. "साहेब... फक्त दोन मिनिटं. आणखी दोनच मिनिटं गाडी थांबवा. मी शिक्षा भोगायला तयार आहे."
"असं कसं दोन मिनिटं? शासकीय गाडी कोणाच्या खाजगी कामासाठी थांबवता येत नाही, कदम! हा रेल्वेचा किंवा एसटीचा अधिकृत नियम आहे. क्लच सोडा आत्ता!" सावंत साहेब ओरडले.
तेवढ्यात, बसस्थानकाच्या मुख्य वेशीवरून एक भयानक किंकाळी आणि धापा टाकण्याचा आवाज आला.
"थांबा... ओ गाडी थांबवा... प्लीज थांबवा!"
सर्व प्रवाशांनी आणि सावंत साहेबांनी वळून पाहिले. स्टँडच्या चिखलाने माखलेल्या रस्त्यावरून एक २२ वर्षांची मुलगी, गौरी, वेड्यासारखी धावत येत होती. तिची साधी सुती साडी एका बाजूने फाटली होती, पायात चप्पल नव्हती, आणि तिचा संपूर्ण चेहरा घामाने आणि अश्रूंनी माखलेला होता. तिच्या दोन्ही हातांमध्ये निळ्या रंगाची एक थर्माकोलची लहान आयसोलेटेड मेडिकल बॅग होती, जी तिने स्वतःच्या छातीशी एखाद्या लहान बाळासारखी घट्ट धरून ठेवली होती. ती धावताना वारंवार चिखलात घसरत होती, पण ती पुन्हा उठून बसच्या दिशेने धावत होती.
तिला पाहताच मारुती कदम यांच्या चेहऱ्यावर एक आशेचा किरण उमटला. त्यांनी स्वतः सीटवरून उठून खिडकीबाहेर हात काढला, "ये बाळा... धाव... गाडी उभी आहे!"
गौरी धावत धावत बसच्या मागच्या दारापाशी आली आणि ती पायरीवरच कोसळली. कंडक्टर तात्यांनी तिला सावरले. तिच्या हातातली ती निळी मेडिकल बॅग सुरक्षित होती. ती गाडीत चढताच तिने मारुती कदम यांच्याकडे पाहिले आणि तिच्या डोळ्यातून सुखाचे अश्रू वाहू लागले. तिने फक्त मान हलवून त्यांचे आभार मानले.
"तात्या! मारा बेल!" मारुती कदम मोठ्याने ओरडले. तात्यांनी खटकन दोन बेल मारल्या—'ट्रींग-ट्रींग'. मारुती कदम यांनी गिअर टाकला, क्लच सोडला आणि ती लालपरी बस दोन वाजून नऊ मिनिटांनी कोल्हापूर डेपोच्या गेटबाहेर वेगात सुसाट निघाली. सावंत साहेब प्लॅटफॉर्मवर उभे राहून त्या धुळीकडे पाहत राहिले. त्यांच्या हातातली फाईल तशीच बंद होती, पण त्यांच्या मनात संतापाचा मोठा जाळ पेटला होता.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी अकरा वाजता. कोल्हापूर डेपोच्या मुख्य आगार व्यवस्थापकांच्या केबिनमध्ये कमालीचा ताण होता. टेबलच्या एका बाजूला सदानंद सावंत साहेब आपल्या मोठ्या खुर्चीवर बसले होते, त्यांच्या समोर मारुती कदम यांच्या अधिकृत चौकशीची फाईल उघडी होती. केबिनमध्ये इतर दोन वरिष्ठ अधिकारी आणि युनियनचे प्रतिनिधीही उपस्थित होते.
मारुती कदम समोर खाकी युनिफॉर्ममध्ये, मान ताठ ठेवून उभे होते.
"कदम, आज ३० वर्षांत पहिल्यांदाच तुमच्यावर शिस्तभंगाची कारवाई (Disciplinary Action) करण्यासाठी मी इथे बसलोय, याचं मला दुःख आहे," सावंत साहेबांचा आवाज कडक होता. "पण नियम सर्वांसाठी समान असतात. तुम्ही एका मुलीसाठी शासकीय बस नऊ मिनिटं का थांबवली? प्रवाशांच्या वेळेचं जे नुकसान झालं, त्याला जबाबदार कोण? जर काल हायवेवर एखादा अपघात झाला असता किंवा गाडी लेट झाल्यामुळे प्रवाशांची कनेक्टिंग ट्रेन सुटली असती, तर त्याची जबाबदारी एसटी महामंडळाने कशी घेतली असती? तुमच्याकडे याचं काय उत्तर आहे?"
मारुती कदम यांनी आपली खाकी टोपी हळूच टेबलवर ठेवली. त्यांच्या चेहऱ्यावर कोणतीही भीती नव्हती.
"साहेब... नियम माणसाने माणसासाठी बनवले आहेत," मारुती कदम अत्यंत संथ आणि शांत आवाजात बोलू लागले. "पण माणसाचे श्वास वाचवणे हाच जगातील सर्वात मोठा आणि अंतिम नियम आहे, असं मला वाटतं."
"भावनिक गोष्टी करू नका, कदम! स्पष्ट सांगा, ती मुलगी कोण होती? तुमची नातेवाईक होती का? तिने तुम्हाला आधीच फोन करून गाडी थांबवायला सांगितली होती का?" सावंत साहेबांनी फाईलवर पेन ठोकला.
"नाही साहेब... ती माझी कोणीच नव्हती. मी काल दुपारी पावणेदोन वाजेपर्यंत तिचा चेहरा कधी पाहिलाही नव्हता," मारुती कदम म्हणाले. "पण काल दुपारी दीड वाजता, जेव्हा मी डेपोच्या कॅन्टीनमध्ये चहा पीत होतो, तेव्हा साताऱ्याच्या शासकीय जिल्हा रुग्णालयाचे मुख्य सिव्हिल सर्जन, डॉक्टर कुलकर्णी यांचा फोन डेपोच्या लँडलाईनवर आला होता. योगायोगाने तो फोन मीच उचलला."
केबिनमधील सर्व अधिकारी शांत झाले.
"डॉक्टरांनी सांगितलं की, साताऱ्यातील एका दुर्गम भागात एका गरीब शेतकऱ्याला शेतात काम करताना एका अत्यंत विषारी काळ्या नागानं दंश केला आहे. साताऱ्याच्या संपूर्ण जिल्ह्यात त्या विशिष्ट विषावरचं अँटी-व्हेनम (Anti-venom) औषध उपलब्ध नव्हतं. ते औषध फक्त पुण्याच्या सिरम इन्स्टिट्यूटमध्ये उपलब्ध होतं. डॉक्टरांनी एका माणसाला पुण्यावरून ते औषध देऊन कोल्हापूरच्या गाडीने पाठवलं होतं. ती मुलगी, गौरी, ते औषध घेण्यासाठी कोल्हापूर स्टेशनवर आली होती. आणि तिला ते औषध घेऊन साताऱ्याला जाणारी दुपारी दोन वाजताची माझीच कोल्हापूर-पुणे एक्सप्रेस पकडायची होती. कारण साताऱ्याच्या डॉक्टरांनी सांगितलं होतं की, जर ते औषध दुपारी साडेतीन वाजेपूर्वी साताऱ्याच्या आयसीयूमध्ये पोहोचलं नाही, तर त्या बापाचे श्वास कायमचे थांबतील."
हा या कथेतील सर्वात मोठा वास्तववादी आणि अंतःकरण पिळवटून टाकणारा मध्यांतर वळणाचा (Mid Story Twist) प्रसंग होता. केबिनमधील वातावरणातील तो कडकपणा एका क्षणात वितळायला लागला होता.
मारुती कदम यांचे डोळे कातर झाले. "साहेब... जेव्हा डॉक्टरांनी मला सांगितलं की जर दोन वाजताची गाडी चुकली, तर एक मुलगी आपल्या बापाचे श्वास गमावून बसेल, तेव्हा माझ्या डोळ्यांसमोर माझी स्वतःची मृत पत्नी, सखू आली रे. वीस वर्षांपूर्वी साताऱ्याच्या याच डेपोमध्ये माझी सखू वेळेवर औषध न मिळाल्यामुळे माझ्याच डोळ्यांसमोर एसटीच्या बाकावर शांत झाली होती. मी एक ड्रायव्हर असूनही माझ्या स्वतःच्या कुटुंबाला वेळेवर रुग्णालयात पोहोचवू शकलो नव्हतो, ही टोचणी मला आजही रोज रात्री झोपू देत नाही साहेब. काल जेव्हा मला समजलं की एका पाच मिनिटांच्या उशिरामुळे एका मुलीचा बाप जग सोडून जाणार आहे, तेव्हा मी ठरवलं... माझी नोकरी गेली तरी चालेल, माझ्यावर निलंबनाची कारवाई झाली तरी चालेल, पण मी त्या नऊ मिनिटांच्या बदल्यात एका बापाला त्याचे श्वास परत मिळवून देणार."
सावंत साहेब शांत झाले. त्यांच्या हातातील पेन थरथरू लागला. त्यांनी फाईलकडे पाहिले. "पण कदम... साताऱ्याच्या सिव्हिल हॉस्पिटलच्या ज्या डॉक्टरांचा फोन आला होता, त्यांचं नाव काय म्हणालात तुम्ही?"
"डॉक्टर अरविंद सावंत, साहेब..." मारुती कदम यांनी उत्तर दिले.
हे नाव ऐकताच आगार व्यवस्थापक सदानंद सावंत यांच्या पायाखालची जमीनच सरकली. हा या कथेतील सर्वात मोठा आणि अंतिम अनपेक्षित ट्विस्ट होता. डॉक्टर अरविंद सावंत हे दुसरे कोणी नसून स्वतः सदानंद सावंत साहेबांचे सख्खे लहान भाऊ होते! आणि ज्या शेतकऱ्याला साताऱ्यात काळ्या नागाने दंश केला होता, तो शेतकरी दुसरा कोणी नसून साताऱ्याच्या गावाकडच्या जमिनीचा वाद कोर्टात लढणारा त्यांचा स्वतःचा मोठा चुलत भाऊ, आनंदराव सावंत होता!
सावंत साहेबांच्या छातीत एक भयंकर मोठी कळ उठली. ज्या भावाशी ते गेल्या दहा वर्षांपासून जमिनीच्या तुकड्यासाठी बोलत नव्हते, त्याच भावाचा जीव वाचवण्यासाठी काल एक साधा खाकी वर्दीतला ड्रायव्हर आपली नोकरी पणाला लावून कोल्हापूर डेपोत पाच मिनिटं घड्याळाच्या काट्याशी झुंज देत उभा होता. जर काल मारुती कदम यांनी कडक शासकीय नियम दाखवून दोन वाजता गाडी अचूक सोडली असती, तर आज सावंत साहेबांच्या स्वतःच्या कुटुंबाचा वंशाचा दिवा विझला असता.
सावंत साहेब खुर्चीवरून उठले. त्यांचे डोळे पूर्णपणे पाण्याने भरून आले होते. त्यांच्या तोंडातून शब्द फुटत नव्हता.
तेवढ्यात, कार्यालयाचा मुख्य लाकडी दरवाजा अचानक उघडला.
दाराच्या चौकटीत, पांढरा स्वच्छ कुर्ता घातलेले आनंदराव सावंत उभे होते, त्यांच्या हाताला ग्लुकोजची सुई लावलेली पट्टी अजूनही स्पष्ट दिसत होती. त्यांच्या शेजारी त्यांची मुलगी, गौरी उभी होती. साताऱ्याच्या रुग्णालयातून डिस्चार्ज मिळताच ते थेट एसटी बस पकडून कोल्हापूर डेपोत आले होते.
आनंदराव साळुंखे यांनी आत पाऊल टाकले. त्यांनी समोर उभ्या असलेल्या मारुती कदम यांच्याकडे पाहिले आणि कोणतीही पर्वा न करता थेट पुढे जाऊन त्या खाकी वर्दीतल्या ड्रायव्हरच्या पायावर आपले डोके ठेवले.
"ड्रायव्हर माऊली... मला माफ करा. जर काल तुम्ही ती पाच मिनिटं गाडी थांबवली नसती, तर आज माझी चिता जळत असती हो. माझ्या या लेकीचं कुंकू आणि माझं जगणं तुमच्या त्या पाच मिनिटांच्या उदारतेवर जिवंत आहे," आनंदरावांच्या डोळ्यातून घळाघळा पाणी वाहत होते.
गौरीनेही पुढे होऊन मारुती कदम यांचे हात जोडले. "थँक यू काका... थँक यू सो मच."
केबिनच्या बाहेर संपूर्ण कोल्हापूर डेपोचे ड्रायव्हर्स, कंडक्टर्स, वर्कशॉपचे मेकॅनिक्स आणि शेकडो प्रवाशांची मोठी गर्दी जमली होती. सुमित (तोच तरुण पत्रकार) बाहेर उभा राहून आपल्या मोबाईल कॅमेऱ्यावरून हा संपूर्ण प्रसंग सोशल मीडियावर लाईव्ह करत होता.
सावंत साहेब सावकाश चालत मारुती कदम यांच्या जवळ आले. त्यांनी जमिनीवर बसलेल्या आपल्या चुलत भावाला उठवले आणि त्याला मिठी मारली. दहा वर्षांचा तो कौटुंबिक संशयाचा आणि जमिनीचा वेढा एका सेकंदात त्या माणुसकीच्या पाझरात विरघळून गेला होता.
सावंत साहेबांनी टेबलवर असलेली ती चौकशीची फाईल घेतली, सर्वांसमोर ती फाईल मधोमध फाडून कचऱ्याच्या डब्यात फेकून दिली. त्यांनी मारुती कदम यांच्या खांद्यावर हात ठेवला आणि ते स्वतः कडक शिस्तीत उभे राहिले.
"ड्रायव्हर मारुती कदम साहेब!" सावंत साहेबांचा आवाज पूर्णपणे भरून आला होता. "आज या कोल्हापूर डेपोच्या इतिहासात एक नवा नियम लिहिला गेला आहे—माणसाचे श्वास वाचवणे हाच सर्वात मोठा शासकीय कायदा आहे. एमएसआरटीसी महामंडळाला तुमच्यासारख्या देवमाणसाचा सार्थ अभिमान आहे."
सावंत साहेबांनी आपले दोन्ही हात उंचावले आणि मारुती कदम यांना एक कडक, शासकीय सन्मानाचा सॅल्यूट ठोकला!
केबिनच्या बाहेर उभे असलेल्या शेकडो ड्रायव्हर्स आणि कंडक्टर्सनी आपल्या खाकी टोप्या हवेत उडवून एकच जल्लोष केला—“मारुती कदम काकांचा विजय असो... लालपरी माणुसकीचा विजय असो!” टाळ्यांचा एवढा मोठा कडकडाट झाला की, संपूर्ण बसस्थानकाचा परिसर त्या आवाजाने घुमून निघाला.
कथेचा शेवट अत्यंत भावनिक आणि संपूर्ण महाराष्ट्राला प्रेरणा देणारा ठरला.
त्या घटनेनंतर तीन महिने उलटले होते. आषाढ संपून श्रावणाची सुंदर, कोवळी बहार सांगलीच्या आणि कोल्हापूरच्या भूमीवर पसरली होती.
आज कोल्हापूर डेपोच्या मुख्य प्लॅटफॉर्म क्रमांक ३ च्या शेजारी, जिथे ती पुणे एक्सप्रेस उभी राहायची, तिथे महाराष्ट्र शासनाच्या आणि एसटी महामंडळाच्या वतीने एक भव्य, अद्ययावत वैद्यकीय कक्ष उभारण्यात आला होता. त्या कक्षाच्या मुख्य काचेच्या दारावर पांढऱ्या अक्षरात एक मोठी पाटी लावली गेली होती—‘मारुती-सखू आपत्कालीन औषध व जल सेवा केंद्र’.
या केंद्रात आता पुण्यातून किंवा मुंबईतून येणाऱ्या कोणत्याही आपत्कालीन औषधांची, रक्ताची किंवा अँटी-व्हेनम उपचारांची सोय संपूर्ण जिल्ह्यातील गरीब रुग्णांसाठी मोफत केली जाणार होती, जेणेकरून कोणत्याही मुलाला किंवा बापाला पाण्यासाठी किंवा औषधासाठी घड्याळाच्या काट्यासमोर लाचार व्हावे लागणार नाही.
दुपारचे ठीक दोन वाजायला एक मिनिट बाकी होता. 'कोल्हापूर-पुणे एक्सप्रेस' बस पुन्हा एकदा प्लॅटफॉर्मवर लागली होती. मारुती कदम आपल्या खाकी युनिफॉर्ममध्ये, चेहऱ्यावर एक अथांग समाधानी हसू ठेवून स्टिअरिंगवर बसले होते.
घड्याळाचा काटा बरोबर दोनवर गेला. कंडक्टर तात्यांनी हसून दोन बेल मारल्या. 'ट्रींग-ट्रींग'. मारुती कदम यांनी गिअर टाकला, क्लच सोडला. पण आज गाडी डेपोबाहेर पडताना प्रवाशांच्या चेहऱ्यावर कोणताही संताप नव्हता; सर्व प्रवाशांनी खिडकीबाहेर हात काढून मारुती काकांना पाहून अभिमानाने हात हलवला. खिडकीबाहेरून कोवळे सुवर्ण ऊन कोल्हापूरच्या मातीवर पडले होते, आणि त्या गजबजलेल्या बसस्थानकावर एका साध्या ड्रायव्हरच्या पाच मिनिटांच्या त्यागाने माणुसकीचा आणि खऱ्या नात्यांचा जो सातबारा महाराष्ट्राच्या भूमीवर लिहिला होता, तो आता काळाच्या अंतापर्यंत सुवर्णाक्षराने अमर झाला होता.
👇 तुम्हाला ही कथा कशी वाटली? अशा परिस्थितीत तुम्ही काय केलं असतं? तुमचं मत कमेंटमध्ये नक्की सांगा.
❤️ कथा आवडली असेल तर Like करा. 📢 Share करा.
🔔 अशाच मनाला भिडणाऱ्या कथा वाचण्यासाठी Follow करा.
अस्वीकरण (Disclaimer):
ही कथा पूर्णपणे काल्पनिक असून कोणत्याही व्यक्ती किंवा घटनेशी तिचा संबंध नाही. कथेमधील सर्व पात्रे, प्रसंग आणि घटना केवळ मनोरंजनासाठी रचलेले आहेत. कोणतेही साम्य आढळल्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा