शनिवार वाड्याच्या त्या जुन्या, गंजलेल्या बस स्टॉपवर रोज सकाळी ठीक पावणेनऊ वाजता ती उभी असायची. अंगावर साधा, सुती कुर्ताच असायचा, खांद्याला कापडी पिशवी अडकवलेली आणि हातामध्ये नेहमी मराठी साहित्याचं एखादं जाडजूड पुस्तक. तिचे डोळे कधी मोबाईलच्या स्क्रीनवर नसायचे, ती शांतपणे पुस्तकाची पाने उलटत राहायची.आणि बरोबर नऊ वाजता, जेव्हा स्वारगेट कडे जाणारी 'लाल-पांढरी' पीएमपीएमएल बस रस्त्यावरून खडखड करत यायची, तेव्हा अर्णव गाडीच्या मागील दारातून आत शिरत असताना तिचे पाऊल पुढील दारापाशी पडायचे.
तीन वर्षे...सलग तीन वर्षे हा एकच दिनक्रम सुरू होता.
पुण्याच्या त्या अथांग गर्दीत, कंडक्टरच्या बेलच्या 'ट्रींग-ट्रींग' आवाजात आणि प्रवाशांच्या धक्काबुक्कीत अर्णव आणि ती एकाच बसने प्रवास करायचे. ती नेहमी लेडीज सीटच्या मागच्या खिडकीपाशी बसायची, आणि अर्णव मधल्या रॉडला धरून तिच्या अगदी समोर उभा असायचा. तीन वर्षांत त्यांनी एकमेकांशी एक शब्दही बोलला नव्हता. त्यांनी एकमेकांचे नाव विचारले नव्हते, की कधी पत्ता विचारला नव्हता. पण जेव्हा जेव्हा गाडीला अचानक ब्रेक लागायचा किंवा खिडकीबाहेरून पावसाचे पाणी आत यायचे, तेव्हा त्यांच्या नजरा एकमेकांना भिडायच्या. त्या नजरेत एक अनाकलनीय, ओळखीचे हसू उमटायचे. दोघांनाही माहीत होते की, या गर्दीच्या पुण्यात कोणीतरी एक चेहरा असा आहे, जो रोज त्यांची वाट पाहत असतो.
पण आज, सलग दहावा दिवस होता. शनिवार वाड्याचा तो बस स्टॉप रिकामा होता. सोलापूर जाणारी ती बस आली, अर्णव आत चढला, पण खिडकीशेजारची ती जागा आज पूर्णपणे कोरडी आणि रिकामी होती. अर्णवच्या छातीत एक अनाकलनीय अस्वस्थता निर्माण झाली होती. स्पर्धा परीक्षेच्या पुस्तकातील अक्षरे त्याच्या डोळ्यांसमोर नाचत होती, पण त्याचे लक्ष मात्र त्या रिकाम्या सीटवर होते.
"काय रं देशपांडे! आज चेहरा अगदी उतरल्यासारखा दिसतोय? ती खिडकी उघडीच आहे आज," बसचे जुने कंडक्टर मारुती तात्या आपल्या खांद्यावरची तिकिटाची मशीन वाजवत अर्णवच्या जवळ आले. वय पन्नाशी ओलांडलेले तात्या रोज प्रवास करणाऱ्या या दोन जीवांना अत्यंत बारीक नजरेने पाहत असायचे.
अर्णवने खिडकीबाहेर पाहत मान खाली घातली. "तात्या... काही नाही हो. जरा अभ्यासाचं टेन्शन आहे."
"अरे माझ्या सोन्या, मला काय शिकवतोस? वीस वर्ष झाली या पीएमटीच्या गाडीवर लोकांची तोंडं वाचतोय मी," तात्यांनी त्याच्या हातात तिकीट दिले आणि बारीक आवाजात म्हणाले, "ती पोरगी मागच्या सोमवारपासून गाड्याला आलीच नाही. स्वारगेटच्या पुढे जे नेहरू नगर आहे ना, तिथे उतरायची ती रोज. शेवटच्या दिवशी तिच्या हातातील ती पुस्तकाची वही घाईघाईत सीटवरच विसरली होती तिने."
तात्यांनी आपल्या खाकी बॅगेतून एक जुनी, निळ्या रंगाची कॉलेजची वही काढली आणि अर्णवच्या समोर धरली.
अर्णवने ती वही हातात घेतली. वहीच्या पहिल्या पानावर अत्यंत सुबक, वळणदार अक्षरात एक नाव लिहिलेलं होतं—‘स्वरूपा अशोक जोशी, एम.ए. मराठी, सयाजीराव कॉलेज’.
तीन वर्षांनी अर्णवला त्या चेहऱ्याचे नाव कळले होते—स्वरूपा. पण ते नाव कळताच त्याच्या मनात आनंदाऐवजी एक अथांग भीती दाटून आली. वहीच्या मागच्या पानावर रुग्णालयातील औषधांचे काही हिशोब आणि काही मोठ्या रकमांचे आकडे खरडले होते. अर्णव समजून चुकला की, स्वरूपा कोणत्याही सहलीला गेलेली नाही, ती कोणत्या तरी मोठ्या संकटात अडकली आहे. त्याने ती वही आपल्या बॅगेत ठेवली. त्या दिवशी त्याने लायब्ररी गाठली नाही, त्याचे पाय थेट नेहरू नगरच्या त्या अरुंद गल्ल्यांच्या दिशेने वळले.
नेहरू नगरच्या एका साध्या, मध्यमवर्गीय वस्तीतील त्या जुन्या इमारतीच्या पहिल्या मजल्यावर अर्णव पोहोचला, तेव्हा दुपारचे दोन वाजले होते. एका दरवाजाबाहेर 'अशोक जोशी' अशी जुनी पाटी होती. अर्णवने दारावर थाप मारणार, इतक्यात त्याला आतून रडण्याचा आणि भांडण्याचा आवाज आला.
"स्वरूपा, तू वेडी झालीस का? फायनल इयरची परीक्षा दोन दिवसांवर आलीये आणि तू कॉलेज सोडून त्या मॉलमध्ये सेल्सगर्लची नोकरी स्वीकारलीस? हे मला मान्य नाही," एका वृद्ध काकूंचा, ज्यांचा आवाज अत्यंत क्षीण होता, तो आतून येत होता.
"आई! मला शिक्षण नंतरही पूर्ण करता येईल ग," स्वरूपाचा तोच परिचित, करारी आवाज दाराच्या फटीतून बाहेर आला. "पण तुझ्या या कॅन्सरच्या उपचारासाठी पुढच्या आठवड्यात साडेतीन लाख रुपयांची गरज आहे. जर मी नोकरी केली नाही, तर हॉस्पिटलचे लोक आपल्याला औषधं देणार नाहीत. माझ्या शिक्षणापेक्षा तुझे श्वास माझ्यासाठी मोठे आहेत, आई."
अर्णव दरवाजाबाहेर शांत उभा राहिला. त्याच्या छातीत एक तीव्र वेदना उमटली. ज्या मुलीला तो रोज बसमध्ये स्वाभिमानाने कादंबरी वाचताना पाहायचा, ती आज स्वतःचे अस्तित्व, स्वतःची आवड एका मॉलच्या सेल्स काउंटरवर विकायला निघाली होती, फक्त स्वतःच्या आईसाठी.
अर्णव हळूहळू पायऱ्या उतरून खाली आला. तो एका सामान्य लिपिकाची नोकरी करायचा आणि स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करायचा. महिन्याचा पगार अवघा वीस हजार रुपये. त्याच्या स्वतःच्या बँकेत साडेतीन लाख रुपये नव्हते. पण त्याच्या मनात एक निस्सीम तळमळ होती. तो तिला थेट पैशांची मदत करू शकत नव्हता, कारण स्वरूपाचा स्वाभिमान इतका मोठा होता की, ती एका अनोळखी तरुणाकडून एक रुपयाही स्वीकारणार नव्हती.
दुसऱ्या दिवशी अर्णव पुण्याच्या बाणेर भागातील एका मोठ्या रिअल इस्टेट कंपनीच्या कार्यालयात गेला, जिथे त्याचे काका, विलासराव देशपांडे, मुख्य व्यवस्थापक म्हणून काम करत होते.
"काका... मला माझ्या वाट्याची गावाची जमीन गहाण ठेवायची आहे. मला तातडीने चार लाख रुपये हवे आहेत," अर्णवने थेट विषयाला हात घातला.
विलासराव चकित झाले. "अरे अर्णव, तू त्या जमिनीच्या पैशातून पुण्यात स्वतःचा फ्लॅट घेणार होतास ना? स्पर्धा परीक्षेच्या क्लासची फी भरणार होतास? अचानक काय झालं?"
"काका, फ्लॅट नंतर घेता येईल, क्लासही नंतर करता येईल. पण एका निरपराध माऊलीचे श्वास थांबले, तर ते आयुष्यभर मला टोचत राहील. प्लीज मला मदत करा," अर्णवचे डोळे भरून आले होते. विलासराव अर्णवच्या स्वभावाला ओळखून होते. त्यांनी जास्त प्रश्न न विचारता कागदपत्रांवर सह्या घेतल्या आणि चार लाख रुपयांचा धनादेश (Cheque) त्याच्या हातात दिला.
आता दुसरा मोठा संघर्ष होता—हे पैसे स्वरूपापर्यंत पोहोचवणे, तिची ओळख न सांगता.
अर्णवने त्याच्या मित्राच्या मदतीने एक खोटे नाव तयार केले—‘सदाशिव जनसेवा प्रतिष्ठान’. तो थेट दीनानाथ मंगेशकर रुग्णालयाच्या अकाउंट सेक्शनमध्ये गेला, जिथे स्वरूपाची आई ॲडमिट होती.
"मॅडम, बेड नंबर ४१२, मिसेस जोशी... यांच्या उपचाराचं साडेतीन लाख रुपयांचं बिल या चेकद्वारे 'सदाशिव ट्रस्ट' कडून भरण्यात येत आहे. फक्त एक विनंती आहे, पेशंटच्या मुलीला सांगायचं की त्यांच्या आईची निवड एका शासकीय मोफत योजनेत झाली आहे. माझ्या नावाचा उल्लेख कुठेही होता कामा नये," अर्णवने तो चेक काउंटरवर सरकवला.
अकाउंटंट महिलेने त्याच्याकडे पाहिले. "सर, आजच्या जगात स्वतःचे नाव लपवून एवढी मोठी मदत करणारी माणसे दुर्मिळ आहेत. काळजी करू नका, तुमचं गुपित सुरक्षित राहील."
सहा महिने निघून गेले.
या सहा महिन्यांत अर्णवने स्वतःचा फ्लॅट घेण्याचे स्वप्न बाजूला ठेवले होते. तो पूर्वीपेक्षा जास्त कष्ट करत होता. बसचा तो प्रवास चालूच होता. स्वरूपाची आई आता पूर्णपणे बरी होऊन घरी परतली होती. आणि एका सोमवारच्या सकाळी, शनिवार वाड्याच्या त्याच बस स्टॉपवर ती पुन्हा उभी राहिलेली दिसली.
अंगावर तोच कुर्तात, पण आज तिच्या चेहऱ्यावरचे ते नैराश्य निघून गेले होते, तिथे एक वेगळेच तेज होते. ती पुन्हा एकदा बसमध्ये चढली. अर्णव मागच्या दारातून आत आला. जेव्हा त्यांच्या नजरा भेटल्या, तेव्हा स्वरूपाच्या डोळ्यात नेहमीपेक्षा जास्त कृतज्ञता होती. अर्णवला वाटले की तिची आई बरी झाली म्हणून ती खुश आहे. त्याला हे माहीत नव्हते की, सत्य कधीही जास्त काळ लपून राहत नाही.
स्वरूपाने तिचे एम.ए. चे शिक्षण पूर्ण केले आणि ती कॉलेजमध्ये अव्वल आली.
एक दिवस, अर्णव आपल्या खोलीत बसून एमपीएससीच्या मुख्य परीक्षेचा फॉर्म भरत होता. तेवढ्यात त्याच्या फोनवर एक ईमेल आला. तो ईमेल सयाजीराव कॉलेजच्या मराठी विभागाकडून होता—“प्रिय अर्णव देशपांडे, तुम्ही आमच्या महाविद्यालयातील विद्यार्थिनी स्वरूपा जोशी हिच्या नावाने दरमहा जी स्कॉलरशिप आणि मदत निधी 'सदाशिव ट्रस्ट'च्या माध्यमातून पाठवत होता, तिची पडताळणी पूर्ण झाली आहे. स्वरूपा जोशी तुम्हाला वैयक्तिकरित्या भेटू इच्छिते.”
अर्णव दचकला. बँकेच्या ट्रान्सफर आयडीच्या जुन्या लिंकवरून स्वरूपाच्या वकिली मित्राने 'सदाशिव ट्रस्ट'चा खरा मालक अर्णवच आहे, शोधून काढले होते.
दुसऱ्या दिवशी दुपारी, सयाजीराव कॉलेजच्या त्या जुन्या, शांत लायब्ररीमध्ये अर्णव गेला. तिथे खिडकी शेजारी स्वरूपा उभी होती. तिच्या हातात तिची तीच जुनी निळ्या रंगाची वही आणि अर्णवने पाठवलेल्या बिलांच्या पावत्या होत्या.
अर्णव हळूहळू तिच्या जवळ गेला. तीन वर्षांत पहिल्यांदाच ते एकमेकांच्या इतक्या जवळ उभे होते की, दोघांच्या श्वासांचा आवाज ऐकू येत होता.
"स्वरूपा..." अर्णवच्या तोंडून पहिल्यांदाच तिचे नाव बाहेर पडले.
स्वरूपाने मागे वळून पाहिले. तिच्या डोळ्यातून अश्रूंच्या धारा वाहत होत्या. तिने त्या सर्व पावत्या टेबलावर ठेवल्या. "तीन वर्षे... तीन वर्षे तुम्ही माझ्या समोर उभे राहून माझ्याशी एक शब्दही बोलला नाही. मी तुम्हाला एक साधी सेल्सगर्ल समजून दुर्लक्ष करत होते. पण जेव्हा माझी आई मरणाच्या दारात होती, तेव्हा स्वतःची जमीन गहाण ठेवून आमच्या घराचा उंबरठा वाचवणारे तुम्हीच होता ना?"
अर्णव शांत राहिला. त्याने खिडकीबाहेर पाहिले. "स्वरूपा, मला माझ्या प्रामाणिकपणाची किंमत नाही करायची होती. मला माहीत होतं की जर मी नाव सांगितलं असतं, तर तू ते पैसे कधीच स्वीकारले नसतेस."
"आणि तुम्हाला कसं वाटलं की मला काहीच कळणार नाही?" स्वरूपाने तिची ती जुनी कादंबरी उघडली, जी ती बसमध्ये वाचायची. त्या पुस्तकाच्या पानांच्या मधोमध अर्णवचा स्वतःचा एक जुना कॉलेजचा फोटो ठेवलेला होता!
हा या कथेतील सर्वात मोठा आणि अनपेक्षित ट्विस्ट होता. अर्णव चक्रावून गेला. "माझा फोटो? तुझ्याकडे कसा?"
स्वरूपाने डोळे पुसले. "अर्णव, तीन वर्षांपूर्वी जेव्हा मी पहिल्यांदा शनिवार वाड्याच्या स्टॉपवर उभी होते, तेव्हा तुम्ही तुमच्या मित्राशी बोलताना गणिताचे काही फॉर्म्युले सांगत होतात. मला तुमचा तो साधेपणा आणि प्रामाणिकपणा तेव्हाच आवडला होता. हा फोटो मी तुमच्या त्या जुन्या मित्राकडून चोरून घेतला होता. मी रोज बसमध्ये कादंबरी वाचत नव्हते, मी त्या पुस्तकाच्या आडून खिडकीच्या काचेमध्ये तुमचाच चेहरा पाहत असायचे. मला वाटायचं की तुम्ही माझ्याकडे पाहत नाही, पण आज मला कळलं की, जो माणूस शब्दांनी बोलू शकत नाही, तो कर्माने देव ठरू शकतो."
दोघांमधील तो तीन वर्षांचा मूक संवाद आज लायब्ररीच्या त्या शांततेत पूर्णपणे विरघळून गेला होता. अर्णवने तिचा हात हातात घेतला. त्या स्पर्शात कोणतीही चोरी नव्हती, तर एक अथांग, पवित्र विश्वासाचे नाते जिवंत झाले होते.
कथेचा शेवट अत्यंत प्रेरणादायी आणि समाजोपयोगी ठरला.
एका वर्षांनंतर, पुण्याच्या त्याच नेहरू नगर भागातील एका जुन्या वाड्याचे नूतनीकरण करण्यात आले होते. इमारतीच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर पांढऱ्या अक्षरात एक मोठी पाटी लावण्यात आली होती. ‘अमृता मोफत बाल शिक्षण केंद्र’.
अर्णवने स्पर्धा परीक्षेत यश मिळवून सरकारी नोकरी मिळवली होती, आणि स्वरूपा त्याच कॉलेजमध्ये अधिकृत प्राध्यापिका म्हणून रुजू झाली होती. पण दोघांनी आपापली नोकरी सांभाळून, स्वतःच्या पगारातील मोठा हिस्सा खर्च करून त्या झोपडपट्टीतील गरीब, अनाथ आणि कचरा वेचणाऱ्या मुलांसाठी ही मोफत शाळा सुरू केली होती. आज शाळेचा पहिला दिवस होता. चाळीस-पन्नास लहान मुले हातात पाटी-पेन्सिल घेऊन चटईवर बसली होती. स्वरूपा फळ्यावर खडूने 'अ आ इ ई' लिहीत होती, आणि अर्णव दारापाशी उभा राहून तिच्याकडे अत्यंत अभिमानाने पाहत होता.
तेवढ्यात, शाळेच्या गेटबाहेर एक जुनी पीएमपीएमएल बस खडखड करत थांबली. बसमधून खाकी कपडे घातलेले कंडकटर मारुती तात्या खाली उतरले. त्यांच्या हातात मुलांसाठी बिस्किटांचे दोन मोठे बॉक्स होते.
"काय रं देशपांडे ! आज शाळेची बेल वाजली. पण तिकीट काढायला कोणी आलं नाही अजून?" तात्यांनी मोठ्याने हसत विचारले.
अर्णव आणि स्वरूपाने पुढे होऊन तात्यांचे हात आपल्या हातात घेतले. "तात्या, या शाळेत यायला कोणालाच तिकिटाची गरज नाही. हे नातं तिकीट नसलेलं आहे," स्वरूपा हसून म्हणाली.
बाहेर पुण्याच्या रस्त्यांवर गाड्यांचा आवाज नेहमीप्रमाणे सुरू होता, पण त्या छोट्या शाळेच्या आत माणुसकीचा आणि अक्षरांचा जो उबदार झरा या दोन जीवांनी सुरू केला होता, तो आता कधीही विझणार नव्हता. यशाचा आणि प्रेमाचा खरा सातबारा पैशाच्या मोठ्या फ्लॅटमध्ये नसतो, तर जगाची तहान भागवणाऱ्या निस्वार्थी हातांमध्ये असतो, हे या बसमधील प्रवाशांनी महाराष्ट्राच्या भूमीवर कायमचे सिद्ध केले होते.
👇 तुम्हाला ही कथा कशी वाटली? अशा परिस्थितीत तुम्ही काय केलं असतं? तुमचं मत कमेंटमध्ये नक्की सांगा.
ही कथा पूर्णपणे काल्पनिक असून तिचा कोणत्याही जिवंत किंवा मृत व्यक्ती, घटना, संस्था किंवा वास्तविक प्रसंगाशी कोणताही संबंध नाही. कथेमधील सर्व पात्रे, प्रसंग आणि घटना केवळ मनोरंजनासाठी रचलेले आहेत. कोणतेही साम्य आढळल्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा