कराडच्या त्या जुन्या तहसील कचेरीबाहेर आषाढ महिन्याचा पाऊस कोसळत होता. छपरावर पडणाऱ्या पाण्याच्या थेंबांचा एकच गलका सुरू होता. कचेरीच्या ओट्याला लागून असलेल्या एका चहाच्या टपरीच्या आडोशाला ३३ वर्षांचा शशिकांत मोहिते उभा होता. त्याच्या गळ्यात सोन्याची जाड साखळी आणि हातात सोन्याचे कडे चमकत होते. त्याने खिशातून एक ५०० रुपयांचा मुद्रांक कागद (Stamp Paper) काढला आणि समोर उभ्या असलेल्या त्याच्या लहान बहिणीसमोर, ३० वर्षांच्या माधवीसमोर धरला.
"माधू, वेळ नाहीये बघ जास्त. वकीलाने आत सगळी तयारी केली आहे. बाबांवरचं सोसायटीचं कर्ज फेडण्यासाठी महामार्गालगतची ती पाच एकर जमीन बँकेत गहाण ठेवायची आहे. त्यासाठी तुझी सही हवी आहे. सासरच्या लोकांचा काय भरवसा? उद्या त्यांनी काही कटकट केली तर? तू सही कर, जमिनीचा तुझा हिस्सा मी नंतर तुझ्या नावाने व्यवस्थित करून देईन. तुझ्या या भावावर विश्वास आहे ना तुझा?" शशिकांतचा आवाज त्या पावसाच्या आवाजातही जरबेचा आणि घाईचा होता.
माधवीने आपल्या ओल्या साडीचा पदर हाताने घट्ट पिळला. तिच्या डोळ्यात केवळ अश्रू नव्हते, तर भावाबद्दलचा एक आंधळा विश्वास होता. तीन महिन्यांपूर्वीच त्यांचे वडील आनंदराव देश सोडून गेले होते. वडिलांच्या निधनानंतर शशिकांतच तिच्यासाठी सर्वस्व होता.
"शशी दादा, मला जमिनीची काय हाव आहे रे? तू सांगतोस ना, मग झालं. बाबांचं कर्ज मिटत असेल तर मी कोऱ्या कागदावरही सही करायला तयार आहे," माधवीने वकिलाने पुढे केलेल्या पेनने त्या दस्तऐवजावर आपली स्वाक्षरी उमटवली.
तिने सही करताच शशिकांतच्या चेहऱ्यावर एक क्रूर, विजयी हसू उमटले. त्याने वकिलाकडे पाहून डोळे मिचकावले. माधवीला वाटले की ती जमीन गहाण ठेवण्याच्या कागदावर सही करत आहे, पण प्रत्यक्षात तो वडिलांच्या संपूर्ण पाच एकर बागायती जमिनीवरील स्वतःचा हक्क कायमचा सोडणारा 'हक्कसोड पत्र' (Release Deed) होता. शशिकांतने एका झटक्यात आपल्या सख्ख्या बहिणीला तिच्या हक्काच्या मालमत्तेतून बेदखल केले होते. त्या घटनेनंतर अवघे सहा महिने उलटले. माधवीला जेव्हा गावातील तलाठ्याकडून समजले की त्या पाच एकर जमिनीच्या सातबारावर आता केवळ आणि केवळ शशिकांत मोहिते याचेच नाव लागले आहे, तेव्हा तिच्या पायाखालची जमीनच सरकली. ती तशाच अवस्थेत एसटी बस पकडून कराडजवळील शशिकांतच्या त्या नवीन, दुमजली बंगल्याबाहेर आली. बंगल्याच्या दारापाशी शशिकांत आपल्या काही बिझनेस पार्टनरसोबत नवीन कमर्शियल कॉम्प्लेक्स आणि पेट्रोल पंपाच्या डिझाईनवर चर्चा करत बसला होता.
"शशी दादा ! हे काय केलं रे तू?" माधवीने दारात उभं राहूनच विचारले. तिचा आवाज रडवेला झाला होता.
"तू मला म्हणाला होतास की जमीन गहाण ठेवायची आहे. तू माझं हक्कसोड पत्र लिहून घेतलंस? वडिलांच्या मालमत्तेत माझा अर्धा हक्क होता ना दादा? माझ्या नवऱ्याची तब्येत ठीक नसते, शिलाई काम करून मी कसाबसा संसार चालवतेय. तू माझ्याशी एवढी मोठी फसवणूक कशी करू शकला रे?"
शशिकांत खुर्चीवरून उठला. त्याच्या मित्रांसमोर त्याचा इगो दुखावला गेला होता. त्याने हातातला सिगारेटचा तुकडा खाली फेकला. "ए माधू ! आवाज खाली. कसला हक्क आणि कसली फसवणूक? मुली लग्नानंतर दुसऱ्याच्या घरात जातात. वडिलांची जमीन सांभाळणं, तिथला ऊस कल्टीव्हेट करणं ही आम्हा पुरुषांची कामं आहेत. कायदेशीररीत्या तू स्वतः सही केली आहेस. आता सातबारावर माझं नाव आहे. चल, निघ इथून. पुन्हा या उंबरठ्यावर यायचं नाही !"
"शशी दादा. तू पैशासाठी एवढा आंधळा झालास? मी तुझी सख्खी बहीण आहे रे," माधवीच्या डोळ्यातून घळाघळा पाणी वाहू लागले.
"बहीण-भाऊ गेले चुलीत ! या जगात फक्त पैसा बोलतो. सेक्युरिटी, बाहेर काढा हिला !" शशिकांतने पाठ फिरवली.
माधवी त्या बंगल्याचा उंबरठा उतरली. जाताना तिने मागे वळून शशिकांतकडे पाहिले. तिच्या नजरेत आता राग नव्हता, तर एक अथांग आणि भयानक शांतता होती. "शशिकांत, आज तू कागदावरचा सातबारा जिंकलास रे. पण लक्षात ठेव, हाच सातबारा तुला आयुष्यभर सुखाने झोपू देणार नाही. नियतीचा हिशोब जेव्हा सुरू होईल, तेव्हा तुला हा पैसा वाचवू शकणार नाही," माधवी शांतपणे चालत गेटबाहेर निघून गेली.
वेळेची उडी—पाच वर्षे निघून गेली.
या पाच वर्षांत शशिकांतचे आयुष्य पूर्णपणे बदलले होते. माधवीकडून हिरावून घेतलेल्या त्या पाच एकर जमिनीवर आता एक भव्य हायवे पेट्रोल पंप आणि तीन मजली शॉपिंग कॉम्प्लेक्स उभे होते. शशिकांत आता परिसरातील सर्वात मोठा ऊस कंत्राटदार आणि श्रीमंत व्यक्ती झाला होता. समाजात त्याची मोठी पत होती. पण निसर्गाचा एक नियम आहे, तो एका हाताने देतो तर दुसऱ्या हाताने खिसा रिकामा करतो.
शशिकांतचा एकुलता एक मुलगा, आठ वर्षांचा अद्वैत, एका अत्यंत दुर्मिळ आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त होता-'थॅलेसेमिया मेजर' (Thalassemia Major). अद्वैतचे शरीर स्वतःहून लाल रक्तपेशी तयार करू शकत नव्हते. त्यामुळे त्याला दर महिन्याला शरीरात नवीन रक्त चढवावे लागायचे. शशिकांतने मुलाच्या उपचारासाठी पुण्याचे, मुंबईचे मोठे डॉक्टर केले होते. तो महिन्याला लाखो रुपये पाण्यासारखे खर्च करायचा. पण अद्वैतचे रक्त 'ओ-नेगेटिव्ह' (O-Negative) या अत्यंत दुर्मिळ ब्लड ग्रुपचे होते, जे सहज उपलब्ध होत नसे.
एक दिवस रात्री अचानक अद्वैतची तब्येत भयंकर बिघडली. त्याला असह्य वेदना सुरू झाल्या आणि त्याचे शरीर पांढरे पडू लागले. शशिकांतने तातडीने त्याला कोल्हापूरच्या एका मोठ्या मल्टीस्पेशालिटी हॉस्पिटलमध्ये आयसीयूमध्ये दाखल केले. आयसीयूच्या बाहेर शशिकांत हताश होऊन चकरा मारत होता. त्याचे डोळे लाल झाले होते. तेवढ्यात मुख्य डॉक्टर, डॉ. रानडे, बाहेर आले. त्यांच्या चेहऱ्यावर प्रचंड काळजी होती.
"मिस्टर मोहिते, अद्वैतची प्रकृती खूप क्रिटिकल आहे," डॉक्टरांनी सांगितले. "त्याच्या शरीरातील हिमोग्लोबिनचा स्तर अत्यंत खालावला आहे. त्याला तातडीने 'ओ-नेगेटिव्ह' रक्ताची गरज आहे. आमच्या ब्लड बँकेत सध्या स्टॉक नाहीये. आम्ही इतर शहरांमध्ये संपर्क साधला आहे, पण कुठेही रक्त मिळत नाहीये. जर पुढच्या दोन तासांत रक्त मिळालं नाही, तर मुलाचे अवयव निकामी व्हायला सुरुवात होईल. त्याचा जीव वाचवणं कठीण आहे."
"डॉक्टर! माझ्याकडे कोट्यवधी रुपये आहेत. तुम्ही प्रायव्हेट चॉपर पाठवून मुंबईवरून रक्त मागवा. जेवढे पैसे लागतील तेवढे मी मोजायला तयार आहे," शशिकांतने डॉक्टरांचे पाय धरले.
डॉक्टर कुलकर्णी यांनी त्याला झटकले. "मिस्टर मोहिते, तुमचे पैसे इथे कामाला येणार नाहीत. रक्त बाजारात विकत मिळत नाही, ते माणसाच्या शरीरातच तयार होतं. आम्ही तुमची ब्लड टेस्ट केली, पण तुमचं रक्त मुलाच्या रक्तातील विशिष्ट अँटीबॉडीजशी मॅच होत नाहीये. तुमची सख्खी बहीण किंवा भाऊ आहे का? कारण रक्ताच्या जवळच्या नात्यातच अशा दुर्मिळ ब्लड ग्रुपचे मॅचिंग मिळण्याची शक्यता ९०% असते. तुमच्या कुटुंबात कोणी आहे का?"
शशिकांत जागेवरच खिळला. बहीण? त्याला पाच वर्षांपूर्वीचा तो आषाढ महिन्याचा पाऊस आणि कचेरीबाहेर रडत उभी असलेली माधवी आठवली. ज्या बहिणीला त्याने "माझ्या उंबरठ्यावर येऊ नकोस" म्हणून हाकलून दिले होते, तीच माधवी आज त्याच्या वंशाचा दिवा वाचवण्याचा एकमेव मार्ग होती.
रात्रीचे साडेबारा वाजले होते. शशिकांत वेड्यासारखी गाडी चालवत कराड जवळील एका छोट्या गावातील त्या जुन्या वस्तीत पोहोचला. तिथे एका पडक्या कौलारू घराच्या खिडकीतून मिणमिणता प्रकाश बाहेर पडत होता. घराबाहेर एक पाटी होती - 'माधवी शिलाई काम'.
शशिकांतने दारावर जोरात थापा मारल्या. "माधू ! माधू... दरवाजा उघड!"
दरवाजा उघडला. दारात साधी सुती साडी नेसलेली माधवी उभी होती. पाच वर्षांत ती खूप खचली होती, तिचे चेहरे पांढरे पडले होते. समोर करोडपती भावाला अशा लाचार अवस्थेत पाहून ती दचकली.
"शशिकांत? तुम्ही इथे या रात्री?" तिने विचारले. तिच्या आवाजात आता राग नव्हता, फक्त एक कोरडेपणा होता. शशिकांतने काहीही विचार न करता थेट माधवीच्या पायावर डोके ठेवले.
"माधू... मला माफ कर ग ! माझ्या अद्दुचा जीव धोक्यात आहे. तो कोल्हापूरच्या हॉस्पिटलमध्ये आयसीयूमध्ये शेवटच्या घटका मोजतोय. त्याला तातडीने ओ-नेगेटिव्ह रक्ताची गरज आहे. डॉक्टर म्हणतात की फक्त तुझं रक्त त्याला वाचवू शकतं. चल माझ्यासोबत... माझ्या पोराला वाचव माधू..." शशिकांत चिखलात बसून रडत होता.
माधवी शांत उभी राहिली. तिने एक दीर्घ श्वास घेतला. तिच्या डोळ्यातून एक पाण्याचा थेंब गळाला. ती म्हणाली, "शशिकांत, गाडी सुरू कर. वेळ कमी आहे."
हा या कथेतील सर्वात मोठा वास्तववादी आणि अंतःकरण पिळवटून टाकणारा क्षण होता. दोघे वेगाने कोल्हापूरच्या हॉस्पिटलमध्ये पोहोचले. माधवी तातडीने लॅबमध्ये गेली. डॉ. रानडे यांनी तिची ब्लड टेस्ट केली आणि अवघ्या दहा मिनिटांत ते बाहेर आले. त्यांच्या चेहऱ्यावर आश्चर्य होते.
"मिस्टर मोहिते, तुमची बहीण खरोखर देवमाणूस आहे," डॉक्टर म्हणाले. "तिचं रक्त अद्वैतशी १००% मॅच झालं आहे. पण..."
"पण काय डॉक्टर? रक्त द्या ना लवकर!" शशिकांत ओरडला.
"पण अडचण अशी आहे की, तुमच्या बहिणीच्या शरीरात स्वतःच रक्ताची खूप कमतरता आहे. ती खूप अशक्त आहे. शास्त्रानुसार आम्ही तिच्या शरीरातून जास्त रक्त काढू शकत नाही, कारण त्यामुळे तिच्या स्वतःच्या जीवाला धोका निर्माण होऊ शकतो. पण ती हट्ट धरून बसली आहे की पूर्ण एक युनिट रक्त काढायलाच हवं," डॉक्टरांनी सांगितले.
शशिकांत काचेच्या खिडकीपाशी गेला. आतल्या बेडवर माधवी झोपलेली होती. तिच्या हाताला मोठी सुई लावलेली होती आणि तिचे लाल रक्त एका पिशवीत जमा होत होते. शेजारच्या बेडवर तिचा एकुलता एक पुतण्या, अद्वैत, ऑक्सिजन मास्क लावून झोपला होता. माधवीने खिडकीबाहेर उभ्या असलेल्या शशिकांतकडे पाहिले. तिने अत्यंत थकलेल्या अवस्थेतही त्याला पाहून एक मंद हसू दिले. त्या हसण्यात कोणताही सूड नव्हता, राग नव्हता.
शशिकांतने स्वतःच्याच डोक्यावर हात मारून घेतला. 'मी कोणत्या मातीचा बनलो होतो? ज्या जमिनीसाठी, ज्या पैशासाठी मी हिच्या आयुष्याचं वाटोळं केलं, तीच बहीण आज स्वतःच्या जिवाची पर्वा न करता माझ्या मुलाला स्वतःचं रक्त देऊन जिवंत करत आहे.' त्याचा तो सातबाराचा, गाडीचा, बंगल्याचा खोटा इगो एका सेकंदात चिखलात विरघळून गेला होता.
तेवढ्यात मुख्य नर्स फाईल घेऊन तिथे आली. तिने शशिकांतला पाहिले आणि म्हणाली,
"अरे, तुम्ही या अद्वैतचे वडील आहात का?"
"हो, काय झालं?" शशिकांतने विचारले.
"तुम्हाला एक गोष्ट माहीत आहे का? हा अद्वैत गेल्या पाच वर्षांपासून आमच्याकडे ट्रीटमेंट घेतोय आणि या पाच वर्षांत, दर तीन महिन्यांनी जेव्हा जेव्हा तुमच्या मुलाला ओ-नेगेटिव्ह रक्ताची गरज पडायची, तेव्हा पुण्याच्या एका सेवाभावी संस्थेकडून एक महिला नाव न सांगता, 'अनामिक डोनर' म्हणून इथे यायची आणि अद्वैतला रक्त देऊन निघून जायची. तिने हॉस्पिटलला सक्त ताकीद दिली होती की तिच्याबद्दल घरच्यांना काहीही सांगायचं नाही. आज जेव्हा आम्ही तिचे रेकॉर्ड तपासले, तेव्हा समजलं की ती अनामिक महिला दुसरी कोणी नसून तुमची हीच सख्खी बहीण, माधवी आहे!"
नर्सचे हे वाक्य ऐकताच शशिकांतच्या पायाखालची जमीनच सरकली. हा या कथेतील सर्वात मोठा आणि अंतिम ट्विस्ट होता.
शशिकांतला आठवले, गेल्या पाच वर्षांत अद्वैत जेव्हा जेव्हा रक्ताच्या कमतरतेमुळे मरणाच्या दारातून परत यायचा, तेव्हा तो देवाचे आभार मानायचा, पैशाचा माज दाखवायचा. पण त्याला कुठे माहीत होते की, ज्या बहिणीला त्याने उंबरठ्याबाहेर काढले होते, तीच बहीण दर तीन महिन्यांनी स्वतःच्या शरीरातलं रक्त देऊन त्याच्या वंशाचा दिवा जळत ठेवत होती. ज्या भावाने तिचे जगणे हिरावले, ती त्याच्या मुलाला जीवनदान देत होती. शशिकांत आयसीयूच्या दारापाशी कोसळला. तो स्वतःचे तोंड दाबून रडू लागला, जेणेकरून त्याचा रडण्याचा आवाज आत जाऊ नये.
दोन तासांनंतर, विधी पूर्ण झाला. अद्वैतच्या चेहऱ्यावरची पांढरी काजळी निघून गेली होती, त्याचे डोळे उघडले होते. त्याने ऑक्सिजन मास्क काढला आणि खिडकीबाहेर पाहिले.
"बाबा... आत्या आलीय का? मला स्वप्नात आत्या दिसली."
माधवी बेडवरून सावकाश उठली. ती अत्यंत अशक्त झाली होती. शशिकांत आत धावला. त्याने अद्वैतला जवळ घेतले आणि नंतर तो माधवीच्या समोर हात जोडून उभा राहिला.
"माधू... मला काय शिक्षा द्यायची ती दे ग. पण मला एवढं मोठं कर्जदार करू नकोस. मी तुझ्या जमिनीचा सातबारा तुझ्या नावाने करायला तयार आहे, तुझा बंगला, माझा पेट्रोल पंप सगळं तुझं आहे माधू..." शशिकांतचे अश्रू थांबत नव्हते.
माधवीने हळूच अद्वैतच्या डोक्यावरून हात फिरवला आणि नंतर तिने शशिकांतचा तो सोन्याचे कडे असलेला हात आपल्या हातात घेतला. "शशिकांत, मला पाच वर्षांपूर्वीही जमिनीची हाव नव्हती आणि आजही नाहीये. मला फक्त माझा भाऊ हवा होता. सातबारावर नाव कोणाचंही असो, पण रक्ताच्या नात्यावरचा हक्क कधीच सोडता येत नाही रे. आज माझा पुतण्या वाचला, मला माझा हिस्सा मिळाला."
तिच्या त्या एका वाक्याने शशिकांतच्या मनावरचा संपूर्ण भार उतरला. कथेचा शेवट अत्यंत भावनिक आणि दीर्घकाळ लक्षात राहणारा ठरला.
तीन महिने उलटले होते. कराडच्या त्या पाच एकर जमिनीवरील पेट्रोल पंपाच्या मुख्य केबिनमध्ये एक नवीन पाटी लावण्यात आली होती—‘मोहिते-कुलकर्णी कमर्शियल ग्रुप’.
जमिनीच्या नवीन सातबारावर आता शशिकांत आणि माधवी या दोघांची नावे अत्यंत सन्मानाने एकत्र लागली होती. पण त्याहूनही मोठे बदल देशपांडे कुटुंबाच्या घरात झाले होते. बंगल्याच्या उंबरठ्यावर आता रोज सकाळी माधवी शिलाई मशीनवर बसून हसतमुखतेने कपडे शिवत असायची. अद्वैत तिच्या कडेवर बसून पुरणपोळी खात असायचा.
शशिकांत आता गाडीतून उतरताना गळ्यातली सोन्याची साखळी दाखवत नव्हता, तो साध्या कपड्यांमध्ये बहिणीच्या शेजारी येऊन बसत होता. त्याने जमिनीचा वेढा तोडला होता आणि नात्यांचा सन्मान स्वीकारला होता. खिडकीबाहेर कराडच्या महामार्गावरून गाड्या वेगात धावत होत्या आणि त्या बंगल्याच्या आत एका भावाने आपल्या बहिणीच्या निस्सीम प्रेमासमोर नतमस्तक होऊन नात्यांचा खरा सातबारा लिहून काढला होता.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा