भारतीय संस्कृती ही केवळ मंदिरे आणि पूजा-अर्चा यापुरती मर्यादित नसून, ती मानवी तर्काच्या पलीकडे असलेल्या अनेक गूढ रहस्यांचे माहेरघर आहे. आज विज्ञानाने चंद्रावर आणि मंगळावर पाऊले टाकली असली, तरी आपल्याच देशात, तामिळनाडूच्या कुंभकोणम सारख्या प्राचीन शहरात अशी काही आध्यात्मिक शक्तीस्थळे आहेत, जिथे विज्ञानाचे नियम थिजतात आणि श्रद्धेचा विजय होतो. याच कुंभकोणम जवळील 'थिरुनरैयूर' या गावात वसलेले 'नाच्चियार कोईल' हे मंदिर जगभरातील लोकांसाठी एक न सुटलेले कोडे बनले आहे. भगवान विष्णूंचे वाहन 'गरुड देव' यांची पाषाण मूर्ती, जिला स्थानिक भाषेत 'कल गरुड' असे म्हणतात, ती या मंदिराचे मुख्य आकर्षण आहे. 'कल' म्हणजे तामिळ भाषेत दगड. या दगडी गरुड देवाच्या मूर्तीबद्दल जे घडते ते ऐकून आणि पाहून भल्याभल्या नास्तिक लोकांचाही विश्वास डगमगू लागतो. वर्षातून दोनदा, म्हणजेच मार्गशीर्ष आणि फाल्गुन महिन्यात जेव्हा या गरुड देवाची उत्सवमूर्ती गाभाऱ्यातून बाहेर काढली जाते, तेव्हा निसर्गाच्या आणि विज्ञानाच्या विरोधात जाणारी एक घटना घडते. जेव्हा गरुड देवाची मूर्ती गाभाऱ्यात असते, तेव्हा ती इतकी हलकी असते की केवळ ४ पुजारी ती सहजपणे उचलून खांद्यावर घेऊ शकतात. मूर्ती अगदी फुलासारखी हलकी वाटते. मात्र, जशी ही मूर्ती गाभाऱ्याचा उंबरठा ओलांडून बाहेरच्या दिशेने प्रवास सुरू करते, तसे या निर्जीव दगडाचे वजन कोणत्याही बाह्य कारणाशिवाय वाढू लागते. हे वजन वाढणे इतके जलद आणि गणितीय प्रमाणात असते की, गाभाऱ्याबाहेर आल्यावर ती उचलण्यासाठी ८ लोकांची गरज लागते. थोडे अंतर कापून मंदिराच्या पहिल्या प्रांगणात येईपर्यंत वजन दुप्पट होते आणि १६ लोक लागतात. त्यानंतर ३२ आणि मंदिराच्या मुख्य गोपुराच्या बाहेर रस्त्यावर येईपर्यंत या मूर्तीचे वजन इतके प्रचंड वाढते की, ते पेलण्यासाठी तब्बल ६४ धष्टपुष्ट आणि बलदंड माणसांना खांदा द्यावा लागतो. हे दृश्य पाहणाऱ्याच्या डोळ्यांचे पारणे फेडणारे असते, कारण ६४ माणसे मिळूनही त्या मूर्तीचा भार सोसताना त्यांची दमछाक होत असते.याहूनही अधिक आश्चर्यकारक बाब म्हणजे, या प्रक्रियेदरम्यान त्या काळ्या पाषाणाच्या मूर्तीवर घामाचे बिंदू जमा होताना अनेकांनी पाहिले आहे. कडक उन्हाळा असो वा हिवाळा, जेव्हा ६४ माणसे ती मूर्ती उचलतात, तेव्हा गरुड देवाच्या अंगावरून घामाच्या धारा वाहतात, ज्या पुजाऱ्यांना वारंवार रेशमी वस्त्राने पुसाव्या लागतात. विज्ञानाच्या दृष्टीकोनातून दगडाला घाम फुटणे किंवा त्याचे वस्तुमान बदलणे अशक्य आहे, परंतु इथे हा प्रकार शेकडो वर्षांपासून अविरत सुरू आहे. जेव्हा परतीचा प्रवास सुरू होतो, म्हणजेच गरुड देव पुन्हा मंदिरात प्रवेश करतात, तेव्हा हे वजन अगदी उलट क्रमाने कमी होऊ लागते. ६४ वरून ३२, १६, ८ आणि शेवटी गाभाऱ्यात ठेवताना केवळ ४ माणसे उरतात. या अद्भुत घटनेमागे केवळ चमत्कार नाही, तर एक अत्यंत रंजक आणि हृदयस्पर्शी पौराणिक कथा दडलेली आहे. पुराणात सांगितल्यानुसार, हे ठिकाण पूर्वी 'गंधादन' वन म्हणून ओळखले जात असे. येथे मेधावी नावाचे एक महान ऋषी तपश्चर्या करत होते. त्यांना अपत्य नव्हते, म्हणून त्यांनी महालक्ष्मीची आराधना केली. एके दिवशी त्यांना वंजुल वृक्षाखाली एक लहान मुलगी सापडली. ऋषींनी तिचा सांभाळ आपल्या मुलीप्रमाणे केला आणि तिचे नाव 'वंजुलवल्ली' ठेवले. जेव्हा वंजुलवल्ली लग्नाच्या वयात आली, तेव्हा स्वतः भगवान विष्णू गरुडावर बसून तिच्याशी विवाह करण्यासाठी तिथे आले. पण एका कन्येच्या पित्याला, मेधावी ऋषींना, आपल्या लाडक्या मुलीला सासरी पाठवताना काळजी वाटत होती. म्हणून ऋषींनी भगवान विष्णूंकडे एक अट घातली. ते म्हणाले, "हे प्रभू, जर तुम्हाला माझ्या मुलीशी विवाह करायचा असेल, तर या घरात आणि या मंदिरात माझ्या मुलीचा शब्द अंतिम असेल, तिला तुमच्यापेक्षाही पहिला मान मिळेल." भक्ताच्या प्रेमात आकंठ बुडालेल्या विष्णूंनी हे मान्य केले. म्हणूनच या मंदिराला 'नाच्चियार कोईल' असे म्हणतात. 'नाच्चियार' म्हणजे सन्माननीय स्त्री किंवा राणी. आजही या मंदिरात प्रसादापासून ते पूजेपर्यंत पहिला मान देवीला दिला जातो.
आता या कथेचा आणि गरुड देवाचे वजन वाढण्याचा काय संबंध? तर त्याचा संबंध 'वचनपालनाशी' आहे. गरुड हे भगवान विष्णूंचे वाहन आहे आणि त्याचा वेग मनापेक्षाही जास्त आहे असे मानले जाते. जेव्हा उत्सवात विष्णू आणि देवीची पालखी निघते, तेव्हा गरुड देवाला माहित असते की जर आपण आपल्या खऱ्या वेगाने उडालो किंवा चाललो, तर आपण देवीच्या पालखीच्या पुढे निघून जाऊ आणि आपल्या स्वामींनी ऋषींना दिलेले "देवीला पहिला मान देण्याचे" वचन मोडले जाईल. हे होऊ नये म्हणून, आपल्या स्वामींच्या शब्दाचा मान राखण्यासाठी गरुड देव मुद्दाम स्वतःचे वजन वाढवतात. ते इतके जड होतात की त्यांना उचलणाऱ्यांची आणि पर्यायाने त्यांची स्वतःची गती मंदावते. यामुळे देवीची पालखी नेहमी गरुडाच्या पुढे राहते. शक्तीशाली असूनही केवळ दुसऱ्याच्या सन्मानासाठी आणि स्वामींच्या वचनासाठी स्वतःला जड करून घेणारा आणि गती कमी करणारा गरुड देवासारखा विनम्र भक्त शोधून सापडणार नाही. या मंदिराची निर्मिती कथा सुद्धा अतिशय रहस्यमय आहे. असे मानले जाते की, कित्येक शतकांपूर्वी एका शिल्पकाराला गरुड देवाची मूर्ती बनवण्याचा दृष्टांत झाला होता. तो जेव्हा मूर्ती घडवत होता, तेव्हा ती मूर्ती पूर्ण होताच अचानक आकाशात उडू लागली. शिल्पकार घाबरला आणि त्याने हातातील छिन्नी त्या मूर्तीवर फेकून मारली. ती छिन्नी लागताच ती उडणारी मूर्ती पुन्हा दगडाची झाली आणि तिथेच पडली, जी आज आपण मंदिरात पाहतो. आजही या मूर्तीच्या नाकावर त्या छिन्नीचा छोटासा घाव दिसतो, असे स्थानिक लोक सांगतात... अर्थात ही लोककथा आहे... या मंदिरात गरुड देवाची पूजा नऊ ग्रहांचे दोष निवारण्यासाठी केली जाते. येथे गरुड देवाला 'विष्णू चित्त' मानले जात असल्याने त्यांना अत्यंत मौल्यवान पितांबर, रेशमी वस्त्रे आणि सोन्याचे दागिने अर्पण केले जातात. इतर ठिकाणी साध्या रूपात दिसणारे गरुड देव, येथे मात्र एखाद्या राजाप्रमाणे भरजरी वस्त्रात आणि अलंकारात सजलेले असतात, ज्यांचे दर्शन घेण्यासाठी भाविक गर्दी करतात.
या मंदिराची वास्तुकला देखील तितकीच थक्क करणारी आहे. हे मंदिर चोल आणि नायक राजांच्या काळात बांधले गेले असून, द्रविड शैलीचा हा उत्कृष्ट नमुना आहे. मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार, ज्याला राजगोपुर म्हणतात, ते सुमारे ७५ फूट उंच आणि ५ मजली आहे. मंदिराच्या आत अनेक मोठे मंडप आहेत, ज्यांच्या खांबांवर अत्यंत सुबक कोरीव काम केलेले आहे. विशेष म्हणजे, या मंदिरात १०८ दिव्य देशमपैकी हे एकमेव असे मंदिर आहे जिथे गरुड देवाला इतके महत्त्वाचे स्थान आहे. येथे गरुड देवाच्या अंगावर नऊ सर्प (नाग) आहेत, जे नवग्रहांचे प्रतिनिधित्व करतात, त्यामुळे येथे नवग्रहांची वेगळी पूजा करण्याची गरज पडत नाही. उत्सवाच्या दिवशी मंदिराचे वातावरण पूर्णपणे भारलेले असते. मार्गशीर्ष आणि फाल्गुन महिन्यातील 'गरुड सेवे'च्या दिवशी हजारो भाविक "गोविंदा... गोविंदा..." असा जयघोष करत असतात. वाद्यांचा गजर, कापूर आणि अगरबत्तीचा सुगंध, आणि ६४ लोकांनी उचललेला तो भव्य गरुड जेव्हा मंदिराबाहेर येतो, तेव्हा तो क्षण प्रत्येकाच्या डोळ्यांत साठवण्यासारखा असतो. ज्यांना विज्ञानाचा अहंकार आहे, त्यांनी एकदा तरी या उत्सवाला हजेरी लावून तो अनुभव घ्यावा. ६४ पहिलवान जेव्हा घामाने थबथबतात आणि त्यांच्या खांद्यावरचा भार वाढल्याचे त्यांच्या देहबोलीतून दिसते, तेव्हा ते नाटक वाटत नाही तर ते एक वास्तव असते. विज्ञानाला जिथे प्रश्नांची उत्तरे सापडत नाहीत, तिथे श्रद्धेचा प्रवास सुरू होतो. 'नाच्चियार कोईल'चा 'कल गरुड' हा मानवी बुद्धीच्या पलीकडचा विषय आहे. तो दगड आहे की जिवंत देव, हे ज्याचे त्याने अनुभवायचे आहे. पण एक गोष्ट मात्र नक्की, शेकडो वर्षांपासून न थांबलेला हा वजनाचा खेळ आणि घामाच्या धारा, काहीतरी अद्वैत आणि दिव्य शक्ती अस्तित्वात असल्याची साक्ष देतात.
(आम्ही लिहिलेल्या या कथा तेथील लोकभावनांना अनुसरून असतात त्यामुळे त्यामध्ये कुठलाही न करता आम्ही आपणापर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न करतो परंतु काही लोक हे असे शक्य नाही अशा अर्थाने कमेंट करत असतात आम्ही फक्त तेथे लोकांचा भाव त्यांची श्रद्धा तुमच्यापर्यंत पोहोचवण्याचे काम करतो. अर्थात या सर्व घडणाऱ्या घटना भक्तीच्या आवेगात घडत असाव्यात )
आता या कथेचा आणि गरुड देवाचे वजन वाढण्याचा काय संबंध? तर त्याचा संबंध 'वचनपालनाशी' आहे. गरुड हे भगवान विष्णूंचे वाहन आहे आणि त्याचा वेग मनापेक्षाही जास्त आहे असे मानले जाते. जेव्हा उत्सवात विष्णू आणि देवीची पालखी निघते, तेव्हा गरुड देवाला माहित असते की जर आपण आपल्या खऱ्या वेगाने उडालो किंवा चाललो, तर आपण देवीच्या पालखीच्या पुढे निघून जाऊ आणि आपल्या स्वामींनी ऋषींना दिलेले "देवीला पहिला मान देण्याचे" वचन मोडले जाईल. हे होऊ नये म्हणून, आपल्या स्वामींच्या शब्दाचा मान राखण्यासाठी गरुड देव मुद्दाम स्वतःचे वजन वाढवतात. ते इतके जड होतात की त्यांना उचलणाऱ्यांची आणि पर्यायाने त्यांची स्वतःची गती मंदावते. यामुळे देवीची पालखी नेहमी गरुडाच्या पुढे राहते. शक्तीशाली असूनही केवळ दुसऱ्याच्या सन्मानासाठी आणि स्वामींच्या वचनासाठी स्वतःला जड करून घेणारा आणि गती कमी करणारा गरुड देवासारखा विनम्र भक्त शोधून सापडणार नाही. या मंदिराची निर्मिती कथा सुद्धा अतिशय रहस्यमय आहे. असे मानले जाते की, कित्येक शतकांपूर्वी एका शिल्पकाराला गरुड देवाची मूर्ती बनवण्याचा दृष्टांत झाला होता. तो जेव्हा मूर्ती घडवत होता, तेव्हा ती मूर्ती पूर्ण होताच अचानक आकाशात उडू लागली. शिल्पकार घाबरला आणि त्याने हातातील छिन्नी त्या मूर्तीवर फेकून मारली. ती छिन्नी लागताच ती उडणारी मूर्ती पुन्हा दगडाची झाली आणि तिथेच पडली, जी आज आपण मंदिरात पाहतो. आजही या मूर्तीच्या नाकावर त्या छिन्नीचा छोटासा घाव दिसतो, असे स्थानिक लोक सांगतात... अर्थात ही लोककथा आहे... या मंदिरात गरुड देवाची पूजा नऊ ग्रहांचे दोष निवारण्यासाठी केली जाते. येथे गरुड देवाला 'विष्णू चित्त' मानले जात असल्याने त्यांना अत्यंत मौल्यवान पितांबर, रेशमी वस्त्रे आणि सोन्याचे दागिने अर्पण केले जातात. इतर ठिकाणी साध्या रूपात दिसणारे गरुड देव, येथे मात्र एखाद्या राजाप्रमाणे भरजरी वस्त्रात आणि अलंकारात सजलेले असतात, ज्यांचे दर्शन घेण्यासाठी भाविक गर्दी करतात.
या मंदिराची वास्तुकला देखील तितकीच थक्क करणारी आहे. हे मंदिर चोल आणि नायक राजांच्या काळात बांधले गेले असून, द्रविड शैलीचा हा उत्कृष्ट नमुना आहे. मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार, ज्याला राजगोपुर म्हणतात, ते सुमारे ७५ फूट उंच आणि ५ मजली आहे. मंदिराच्या आत अनेक मोठे मंडप आहेत, ज्यांच्या खांबांवर अत्यंत सुबक कोरीव काम केलेले आहे. विशेष म्हणजे, या मंदिरात १०८ दिव्य देशमपैकी हे एकमेव असे मंदिर आहे जिथे गरुड देवाला इतके महत्त्वाचे स्थान आहे. येथे गरुड देवाच्या अंगावर नऊ सर्प (नाग) आहेत, जे नवग्रहांचे प्रतिनिधित्व करतात, त्यामुळे येथे नवग्रहांची वेगळी पूजा करण्याची गरज पडत नाही. उत्सवाच्या दिवशी मंदिराचे वातावरण पूर्णपणे भारलेले असते. मार्गशीर्ष आणि फाल्गुन महिन्यातील 'गरुड सेवे'च्या दिवशी हजारो भाविक "गोविंदा... गोविंदा..." असा जयघोष करत असतात. वाद्यांचा गजर, कापूर आणि अगरबत्तीचा सुगंध, आणि ६४ लोकांनी उचललेला तो भव्य गरुड जेव्हा मंदिराबाहेर येतो, तेव्हा तो क्षण प्रत्येकाच्या डोळ्यांत साठवण्यासारखा असतो. ज्यांना विज्ञानाचा अहंकार आहे, त्यांनी एकदा तरी या उत्सवाला हजेरी लावून तो अनुभव घ्यावा. ६४ पहिलवान जेव्हा घामाने थबथबतात आणि त्यांच्या खांद्यावरचा भार वाढल्याचे त्यांच्या देहबोलीतून दिसते, तेव्हा ते नाटक वाटत नाही तर ते एक वास्तव असते. विज्ञानाला जिथे प्रश्नांची उत्तरे सापडत नाहीत, तिथे श्रद्धेचा प्रवास सुरू होतो. 'नाच्चियार कोईल'चा 'कल गरुड' हा मानवी बुद्धीच्या पलीकडचा विषय आहे. तो दगड आहे की जिवंत देव, हे ज्याचे त्याने अनुभवायचे आहे. पण एक गोष्ट मात्र नक्की, शेकडो वर्षांपासून न थांबलेला हा वजनाचा खेळ आणि घामाच्या धारा, काहीतरी अद्वैत आणि दिव्य शक्ती अस्तित्वात असल्याची साक्ष देतात.
(आम्ही लिहिलेल्या या कथा तेथील लोकभावनांना अनुसरून असतात त्यामुळे त्यामध्ये कुठलाही न करता आम्ही आपणापर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न करतो परंतु काही लोक हे असे शक्य नाही अशा अर्थाने कमेंट करत असतात आम्ही फक्त तेथे लोकांचा भाव त्यांची श्रद्धा तुमच्यापर्यंत पोहोचवण्याचे काम करतो. अर्थात या सर्व घडणाऱ्या घटना भक्तीच्या आवेगात घडत असाव्यात )
श्री चित्कला विमर्शन पीठम्
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा