शहरातल्या एका मोठ्या हॉस्पिटलच्या आयसीयूबाहेर ५५ वर्षांचे विनायकराव अस्वस्थपणे येरझाऱ्या घालत होते. त्यांच्या डोळ्यांतली झोप उडाली होती आणि चेहऱ्यावर चिंतेच्या गडद रेषा उमटल्या होत्या. आत मृत्यूशी झुंज देत होत्या त्यांच्या 'आई'-सुमित्राबाई. खरंतर सुमित्राबाई त्यांच्या जन्मदात्री नव्हत्या, पण विनायकरावांसाठी त्या देवापेक्षा कमी नव्हत्या.
ही गोष्ट सुरु होते ३५ वर्षांपूर्वी. विनायकराव तेव्हा विशीचे एक पोरगं होत. गावाकडून शहरात नशीब आजमावायला आलेले. अंगावर धड कपडा नव्हता आणि खिशात पैशाचा पत्ता नव्हता. पावसाळ्याचे दिवस होते, विनायक एका पडक्या चाळीच्या ओसरीवर थंडीने कुडकुडत भूकेने व्याकुळ होऊन बसले होते. त्याच चाळीत राहणाऱ्या सुमित्राबाईंनी - ज्या स्वतः कष्ट करून आपला उदरनिर्वाह करायच्या - त्यांनी या अनोळखी मुलाला पाहिले. त्यांना काय वाटले कुणास ठाऊक, पण त्यांनी विनायकला घरात बोलावले, गरम गरम जेवू घातले आणि मायेने विचारले,
"कुठला रे बाबा तू? कोणाकडे आलायस?"
विनायकला हुंदका आवरला नाही. सुमित्राबाईंनी त्याला आपल्या पोटच्या मुलासारखा आधार दिला. तो दिवस आणि आजचा दिवस, विनायक सुमित्राबाईंचा 'विनायक' झाला. पुढे विनायकने खूप प्रगती केली, मोठे घर घेतले, लग्न झाले, मुले झाली. पण सुमित्राबाईंचा मान त्याने कधीही कमी होऊ दिला नाही. लोक म्हणायचे,
"विनायकराव, तुम्ही किती उपकार करताय या म्हातारीवर!" तेव्हा विनायकराव हसून म्हणायचे,
"नाही हो, मी त्यांच्यावर उपकार नाही करत, मी तर माझं 'ऋण' फेडतोय जे कधीच फिटणार नाही."
पण आज सुमित्राबाईंना हृदयविकाराचा तीव्र झटका आला होता. डॉक्टरांनी सांगितले होते की परिस्थिती गंभीर आहे. विनायकरावांचा मुलगा समीर जवळ आला आणि म्हणाला,
"बाबा, शांत व्हा. आपण बेस्ट ट्रीटमेंट देतोय ना त्यांना." विनायकराव रडतच म्हणाले,
"अरे समीर, ज्या दिवशी माझ्याकडे काहीच नव्हतं, त्या दिवशी या माऊलीने मला हात दिला. आज माझ्याकडे सगळं आहे, पण त्यांना वाचवायला माझं सर्वस्व लागलं तरी चालेल, पण त्या हव्यात मला!"
इतक्यात आयसीयूचा दरवाजा उघडला. डॉक्टर बाहेर आले. विनायकराव धावत त्यांच्याकडे गेले. डॉक्टरांच्या चेहऱ्यावर एक संमिश्र भाव होता. डॉक्टर म्हणाले,
"विनायकराव, काही काळजी करू नका. सुमित्राबाईंना शुद्ध आली आहे. आणि त्या कोणालातरी शोधतायत... 'विनू' कुठे आहे असं विचारतायत."
विनायकराव धावतच आत गेले. सुमित्राबाईंनी डोळे उघडले होते. अतिशय क्षीण आवाजात त्या म्हणाल्या,
"विनू... आलास? रडतोयस कशाला? अरे, माझं निरोप घ्यायचं वय झालंय आता."
विनायकरावांनी सुमित्राबाईंचे थरथरणारे हात आपल्या हातात घेतले आणि त्यांच्या हातावर आपले कपाळ टेकवले.
"आई, असं बोलू नकोस. तू गेलीस तर या विनूला 'बाळा' कोण म्हणणार? या घराला घरपण कोण देणार?"
सुमित्राबाईंच्या डोळ्यांतून एक आसू घळला. त्या हळूच म्हणाल्या,
"अरे, मागच्या जन्मीचं काहीतरी देणं असेल तुझं माझं, म्हणूनच देवाने आपल्याला एकत्र आणलं. रक्ताचं नातं नव्हतं आपलं, पण तू मुलापेक्षा जास्त केलंस. आता मला शांतपणे जाऊ दे..."
विनायकराव हुंदके देऊन रडू लागले. सुमित्राबाईंनी आपला थरथरणारा हात विनायकच्या डोक्यावरून फिरवला. तो स्पर्श इतका मायेचा होता की तिथल्या नर्सच्या डोळ्यांतही पाणी आले. काही क्षणातच सुमित्राबाईंची पकड ढिली झाली. त्यांनी जगाचा निरोप घेतला होता.
अंत्यसंस्कारावेळी विनायकरावांनी मुलाला बाजूला सारून स्वतः अग्नी दिला. लोक कुजबुजले,
"अहो, हे तर सख्खं नातेवाईक पण नाहीत." विनायकरावांनी मागे वळून पाहिले आणि साश्रू नयनांनी म्हणाले,
"नातं रक्ताचं नसेल हो, पण हे ऋणानुबंधाचं नातं होतं. ज्याने मला जगण्याची दिशा दिली, त्या माऊलीचा मुलगा होण्याचा अधिकार मला कुणीही नाकारू शकत नाही."
पावसाची रिपरिप सुरू झाली होती, जणू आकाशही या थोर माऊलीला आणि तिच्या कृतज्ञ मुलाला पाहून गहिवरलं होतं.
सुमित्राबाईंच्या निधनानंतर विनायकरावांच्या आयुष्यात जणू एक पोकळीच निर्माण झाली. अंत्यविधी आटोपून घरी परतल्यावर
विनायकराव सुमित्राबाईंच्या त्या रिकाम्या खोलीत गेले. भिंतीवरच्या फोटोकडे पाहताना त्यांच्या डोळ्यांतून पुन्हा अश्रू वाहू लागले.
सुमित्राबाईंच्या जुन्या लाकडी पेटीत काहीतरी असेल, या विचाराने विनायकरावांनी ती पेटी उघडली. वरती काही जुनी पांघरूणं होती, पण तळाशी एक कापडी पिशवी होती. विनायकरावांनी थरथरत्या हातांनी ती पिशवी बाहेर काढली. त्यात एक जुनी डायरी आणि एका लाल कापडात गुंडाळलेली छोटीशी वस्तू होती.
विनायकरावांनी ती डायरी उघडली. त्यात सुमित्राबाईंनी मोडक्या-तोडक्या अक्षरात काहीतरी लिहून ठेवले होते. एका पानावर लिहिले होते.
"माझा विनू खूप मोठा झालाय. आज त्याने मला ही नवीन साडी आणली, पण त्याला कसं सांगू की मला साडीपेक्षा त्याने माझ्या जवळ पाच मिनिटं बसलेलं जास्त आवडतं? पण तो कामात असतो, मोठा माणूस आहे ना तो!"
ते वाचून विनायकरावांच्या छातीत कळ उमटली. त्यांना आठवलं की गेल्या काही वर्षांत कामाच्या व्यापात त्यांनी आईसोबत निवांत बसणं किती कमी केलं होतं. पुढे एका पानावर सुमित्राबाईंनी लिहिलं होतं.
"विनायक, ज्या दिवशी तू मला पहिल्यांदा 'आई' म्हणाला होतास ना, त्या दिवशी मी देवाकडे माझं मरण मागितलं होतं, कारण मला वाटलं त्या सुखापेक्षा मोठं सुख जगात दुसरं काहीच नाही. तू माझ्या पोटचा मुलगा नसूनही माझ्यासाठी माझं सर्वस्व आहेस."
डायरीच्या शेवटच्या पानातून एक छोटी चिठ्ठी पडली. विनायकरावांनी ती लाल कापडातली वस्तू उघडली. त्यात विनायकरावांचे सोन्याचे ते जोडवे होते, जे त्यांनी गरिबीच्या काळात आपल्या पत्नीसाठी घेतले होते, पण एकदा पैशांची गरज पडल्यावर सुमित्राबाईंनी ते 'मी सांभाळून ठेवते' म्हणून घेतले होते. त्यासोबत सुमित्राबाईंनी लिहिले होते.
"विनू, हे तुझे जोडवे परत करतीय. तेव्हा तुला पैशांची गरज होती म्हणून मी ते घेतले होते, पण विकले नाहीत. कारण ही तुझ्या कष्टाची पहिली कमाई होती. तुझ्या अडचणीच्या काळात मी तुझ्या पाठीशी उभी राहू शकले, हेच माझ्या आयुष्याचं सार्थक. आता मी नसेन, तेव्हा तुझ्या संसाराला माझा हा आशीर्वाद म्हणून हे जपून ठेव."
विनायकरावांना आता हुंदका आवरणे अशक्य झाले. ते त्या रिकाम्या खोलीत गुडघ्यावर बसून लहान मुलासारखे रडू लागले. त्यांना आठवले, आई आजारी असतानाही स्वतःच्या औषधांपेक्षा विनायकच्या थकलेल्या चेहऱ्याची काळजी जास्त करायची. स्वतःला त्रास होत असतानाही "मला काही होत नाही रे, तू जेवून घे आधी" म्हणणारी ती माऊली आज कायमची शांत झाली होती.
विनायकरावांचा मुलगा समीर खोलीच्या दारात उभा राहून हे सगळं पाहत होता. तो जवळ आला आणि त्याने विनायकरावांच्या खांद्यावर हात ठेवला. विनायकरावांनी समीरला मिठी मारली आणि रडत रडत म्हणाले,
"समीर, आपण रक्ताची नाती शोधत बसतो रे, पण ही बाई कोण होती माझी? काहीच नाही... पण तरीही तिने मला जन्मदात्रीपेक्षा जास्त प्रेम दिलं. आज मला समजलं की, माणसं मरतात पण त्यांनी दिलेली माया आणि हे 'ऋणानुबंध' कधीच मरत नाहीत. मी आज पोरका झालो रे, मी पुन्हा एकदा तोच रस्त्यावरचा विनू झालो..."
त्या रात्री घरात शांतता होती, पण प्रत्येक कोपऱ्यात सुमित्राबाईंच्या अस्तित्वाचा सुगंध दरवळत होता. विनायकरावांनी ती डायरी आपल्या छातीशी घट्ट धरली होती. त्यांना जाणीव झाली होती की, आई शरीररूपाने गेली असली तरी, तिचे प्रेम एका अदृश्य धाग्याने त्यांना आयुष्यभर बांधून ठेवणार आहे.
विनायकरावांनी ती डायरी आणि ते जोडवे आपल्या हृदयाशी घट्ट धरले होते. डोळ्यांतून वाहणाऱ्या अश्रूंनी डायरीची ती जुनी पाने भिजत होती. रात्रीचे दोन वाजले होते, पण विनायकरावांच्या डोळ्यांतील झोप कायमची उडाली होती. त्यांना राहवून राहवून सुमित्राबाईंचा तो शेवटचा चेहरा आठवत होता—शांत, तृप्त आणि मायेने भरलेला.
त्यांनी हळूच आईच्या पलंगापाशी जाऊन तिथल्या उशीवर हात फिरवला. अजूनही त्या उशीला सुमित्राबाईंच्या वापराच्या सुगंधी तेलाचा आणि जुन्या सुती साडीचा तो ओळखीचा वास येत होता. विनायकराव तिथेच जमिनीवर बसले. त्यांना आठवलं, जेव्हा ते पहिल्यांदा आजारी पडले होते, तेव्हा सुमित्राबाईंनी सलग तीन रात्री न झोपता त्यांच्या कपाळावर पाण्याच्या पट्ट्या ठेवल्या होत्या. तेव्हा विनायकराव म्हणाले होते,
"आई, तू झोप ना ग, तुला त्रास होईल." तेव्हा त्या हसून म्हणाल्या होत्या, "अरे विनू, आईला कधी लेकराच्या सेवेचा त्रास होतो का रे? तू बरा झालास की माझा सगळा थकवा पळून जाईल."
आज विनायकराव स्वतःला विचारत होते, 'मी खरोखर तिचं ऋण फेडू शकलो का?' साधी साडी, वेळेवर जेवण आणि औषधं दिली म्हणजे सगळं संपलं का? त्यांच्या मनात अपराधीपणाची एक भावना दाटून आली. त्यांना वाटलं, शेवटच्या काही दिवसांत जेव्हा त्या बोलू शकत होत्या, तेव्हा आपण त्यांच्यापाशी बसून त्यांच्या माहेरच्या गोष्टी, त्यांच्या तरुणपणाच्या आठवणी का नाही विचारल्या? आपण फक्त 'काय हवंय-काय नको' यातच अडकून पडलो.
इतक्यात खिडकीतून वारा आला आणि डायरीचं अजून एक पान उलटलं गेलं. त्या पानावर सुमित्राबाईंनी विनायकरावांच्या लहान मुलाचा, म्हणजेच समीरचा एक छोटासा फोटो चिकटवला होता. खाली लिहिलं होतं—
"माझा नातू समीर... हा मोठा झाला की विनायक सारखाच कर्तबगार होईल. पण देवाला एकच प्रार्थना आहे, याला विनायक सारखं मोठं मन दे. विनायकने मला जे सुख दिलं, ते जगातल्या कुठल्याही सख्ख्या मुलाने दिलं नसतं. माझ्या विनूला उदंड आयुष्य लाभू दे."
हे वाचल्यावर विनायकरावांना जाणवलं की, सुमित्राबाईंकडे तक्रार कधीच नव्हती. त्या केवळ 'देण्या'साठीच जन्माला आल्या होत्या. त्यांनी कधीच 'माझं काय?' हा विचार केला नाही. ज्या मुलाला त्यांनी रस्त्यावरून उचललं, त्याला त्यांनी आपलं संपूर्ण जग मानलं होतं.
सकाळ झाली. सूर्याची पहिली किरणं खोलीत आली. विनायकराव उठले, त्यांनी डोळे पुसले. त्यांनी एक निर्णय घेतला. ते समीरच्या खोलीत गेले. समीर जागाच होता. विनायकराव शांत स्वरात म्हणाले,
"समीर, आईच्या नावाने आपल्याला एक 'माहेर' नावाचं अनाथालय आणि वृद्धाश्रम सुरू करायचं आहे. तिथे कोणालाही रक्ताच्या नात्याची गरज भासणार नाही. तिथे फक्त 'ऋणानुबंधाचं' नातं जपलं जाईल."
समीरने वडिलांच्या डोळ्यांत पाहिले. तिथे आता दुःख नव्हते, तर एक वेगळीच जिद्द आणि आईप्रती असलेली कृतज्ञता होती.
विनायकरावांनी सुमित्राबाईंच्या फोटोसमोर हात जोडले. त्यांना असं वाटलं की, फोटोतल्या आईच्या चेहऱ्यावर एक गोड हसू उमटलं आहे आणि त्या म्हणतायत,
"जा विनू, खूप मोठा हो... मी कायम तुझ्या पाठीशी आहे."
रक्ताच्या नात्यापेक्षाही पलीकडे जाणारं हे एक अजोड नातं, विनायकरावांच्या रूपाने आजही त्या घरात आणि त्यांनी सुरू केलेल्या कार्यात जिवंत होतं. डोळ्यांतलं पाणी आता सुकलं होतं, पण मनात सुमित्राबाईंच्या आठवणींचा महासागर कायमचा घर करून राहिला होता.
©️ कैलास मोरे ✍️✍️✍️
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा