ते अजून जिवंत असतानाच.
संध्याकाळ उतरली होती. मोठ्या सोसायटीच्या बागेत दिवे लागले होते. पण त्या प्रकाशात उब नव्हती. बाकावर बसलेली आजी आणि आजोबा एकमेकांच्या शेजारी असूनही एकटेच वाटत होते. आयुष्य इतकं भरभरून जगल्यानंतर माणूस असा रिकामा कसा होतो, याचं उत्तर त्यांच्या नजरेत होतं.
आजोबा हळूच म्हणाले,
“आपण अजून जिवंत आहोत ना?”
आजी दचकली.
“असं का विचारता?”
“कारण इथे वागणूक पाहिली की वाटतं. आपण मेलोय, फक्त श्वास सुरू आहेत.”
आजीचं हसू थरथरलं.
“माणूस मरतो तेव्हा नाही, तो तेव्हा मरतो—जेव्हा त्याचं असणं कुणाला जाणवत नाही.”
समोरून एक तरुण जोडपं गेलं. दोघेही मोबाईलमध्ये गुंग. त्यांनी नमस्कार केला नाही. आजोबांनी नजर वळवली.
“हीच आपली संस्कृती. मोठी घरं, पण बंद दारं. मोठे फोन, पण लहान शब्द.”
आजीच्या डोळ्यात पाणी आलं.
“मी आजारी असताना तीन दिवस कुणी विचारलं नाही. औषधं वेळेवर घेतली का, जेवली का… फक्त डॉक्टरची appointment विचारली. माणूस आहे की मशीन, फरकच उरलेला नाही.”
आजोबा म्हणाले,
“पूर्वी आमच्या घरी कोणी दुखावलं की घर जागं राहायचं. आज घरं जागी असतात, माणसं झोपलेली.”
आजी हळूच पुढे म्हणाली,
“मला नातवाला मिठी मारायची होती. तो म्हणाला, ‘आजी, please disturb करू नको, game चालू आहे.’ त्या वाक्यानं माझ्या आयुष्याची किंमत ठरवली.”
आजोबांनी काठी घट्ट धरली.
“आपण हात धरून चालायला शिकवलं. आज आपले हात थरथरतात म्हणून लपवले जातात. वय वाढलं की माणूस अडथळा ठरतो.”
बागेत गार वारा सुटला. झाडावरचं एक पिकलं पान खाली पडलं.
आजी ते पाहत म्हणाली,
“हे पान गळालं म्हणून निरुपयोगी नाही. ते पिकलं आहे म्हणून शांत आहे. पण झाडाला ते ओझं वाटत असेल तर?”
आजोबा खोल श्वास घेत म्हणाले,
“आपणही पिकलोय. पण समाजाला फक्त कोवळी पानं हवी आहेत. अनुभव नकोय, आशीर्वाद नकोत—फक्त जागा मोकळी हवी.”
आजीचा आवाज तुटक झाला.
“आम्हाला काहीच नको. फक्त दिवसातून एकदा कुणीतरी हसून विचारावं—‘आज कसं वाटतंय?’ इतकंच. पण तेही जड वाटतं.”
थोडा वेळ दोघं गप्प. त्या शांततेत खूप काही ओरडलं गेलं.
आजोबा उठताना म्हणाले,
“चला, निघूया. जिवंत असूनही अदृश्य राहण्यापेक्षा खोलीत जाऊन भिंतींशी बोललेलं बरं.”
आजी चालताना थांबली.
“एकच भीती आहे… आपण खरंच मेल्यावर लोक म्हणतील—‘ते फार चांगले होते.’
पण तेव्हा ऐकायला आपण नसू.”
ते हळूहळू निघून गेले. मागे उभी राहिली ती High profile सोसायटी—झगमगती, श्रीमंत, आणि आतून प्रचंड गरिब.
आजी–आजोबा बाकावरून उठणार तेवढ्यात आणखी काही वृद्ध हळूहळू बागेकडे आले. कुणाच्या हातात काठी, कुणाच्या डोळ्यांत चष्मा, तर कुणाच्या चेहऱ्यावर न बोललेलं दुःख. ते सगळे एकमेकांकडे पाहून थांबले, जणू कुणीतरी न बोलता हाक मारली होती.
“इथे जागा आहे का?”
एका आजींनी थरथरत्या आवाजात विचारलं.
आजोबा थोडे सरकले.
“जागा आहे हो… आमच्याकडे नेहमीच असते.”
ती आजी बसली आणि लगेचच म्हणाली,
“तुम्हालाही वाटतं का… आपण हळूहळू गायब होत चाललोय?”
काका आजोबा हसले, पण ते हसू खोल जखम झाकणारा पडदा होता.
“गायब नाही… विसरले जातोय.”
एक आजोबा पुढे म्हणाले,
“माझा मुलगा परदेशात आहे. महिन्याला एक video call.
तो म्हणतो—‘बाबा, काळजी करू नका.’
पण काळजी न करण्यासाठी माणूस जवळ हवा असतो, स्क्रीन नाही.”
एक आजी अचानक बोलल्या,
“माझ्या सुनेला मी दिसते, पण ऐकू येत नाही.
मी बोलले की ती म्हणते—‘आई, old thoughts आहेत तुमचे.’
विचार जुने असतील, पण माणूस तरी जुना कसा होतो?”
ग्रुपमध्ये शांतता पसरली. त्या शांततेत प्रत्येकाची गोष्ट दुसऱ्याच्या जखमेवर हात ठेवत होती.
आजी म्हणाली,
“माझा वाढदिवस आला होता. घरात cake होता, फोटो काढले गेले…
पण कुणी मला विचारलं नाही—‘आजी, आनंद झाला का?’”
एक आजोबा डोळे मिटून म्हणाले,
“आमचं अस्तित्व आता फक्त फोटोपुरतं उरलंय.
भिंतीवर लटकलेलं, आयुष्यातून उतरवलेलं.”
काकी आजी म्हणाल्या,
“पूर्वी घरात आजी-आजोबा म्हणजे आशीर्वाद असायचा.
आता ते ‘adjustment problem’ झालेत.”
एका आजोबांचा आवाज चिरला.
“मला आजारी असताना हॉस्पिटलमध्ये ठेवून आले.
डॉक्टरला सगळं सांगितलं, पण मला एक शब्दही बोलले नाहीत.
त्या दिवशी पहिल्यांदा वाटलं—मी जिवंत असूनही अनावश्यक आहे.”
आजीने सगळ्यांकडे पाहिलं.
“आपण सगळे वेगळ्या घरात आहोत,
पण आपलं दुःख एकच आहे.”
एक आजी पुटपुटल्या,
“मरणाची भीती नाही…
भीती आहे—असं जिवंत राहण्याची.”
तेवढ्यात सोसायटीतून हसणारे तरुण आवाज आले. कुणीतरी मोठ्या आवाजात म्हणालं,
“Life is sorted!”
काका आजोबा हलकेच म्हणाले,
“हो… सगळं sorted आहे.
फक्त माणसं विस्कळीत झाली आहेत.”
आजोबा उठले आणि म्हणाले,
“आपण रोज इथे भेटूया.
कुणीतरी तरी आपलं नाव घेऊन हाक मारेल.”
सगळ्यांच्या चेहऱ्यावर क्षणभर हलकंसं समाधान आलं.
आजी म्हणाली,
“कदाचित आपल्याला बदलता येणार नाही जग,
पण एकमेकांसाठी तरी आपण माणूस राहू.”
सगळे सावकाश उठले. कुणी कुणाचा हात धरला, कुणी खांद्याला हात लावला. त्या छोट्याशा स्पर्शात आयुष्यभराचं मोल होतं.
मागे एक. मोठी सोसायटी उभी होती—
जिथे माणसं एकटी होती
आणि आजी–आजोबांचा एक ग्रुप
पहिल्यांदा एकमेकांचा झाला होता.
दुसऱ्या दिवशीही संध्याकाळ झाली. तोच बाक, तीच बाग, पण आज ग्रुप जरा लवकर जमला होता. जणू प्रत्येकाच्या मनात काहीतरी साचून राहिलं होतं. आज शांत बसायचं नव्हतं.
आजोबा म्हणाले,
“काल आपण ठरवलं… बोलायचं. आज नाही बोललो तर कधीच नाही.”
एका आजीने हळूच मान हलवली.
“आपण मुलांसमोर रडणार नाही, पण समाजासमोर तरी सत्य ठेवूया.”
काका आजोबा पुढे म्हणाले,
“या High profile सोसायटीत राहणाऱ्या लोकांना एक प्रश्न विचारायचा आहे मला—
आम्ही नेमकं चुकलो कुठे?”
सगळे स्तब्ध झाले.
एक आजी बोलली,
“आम्ही मुलांना शिकवलं, मोठं केलं, त्यांच्या स्वप्नांसाठी स्वतःची स्वप्नं बाजूला ठेवली.
पण आज तेच स्वप्नं आम्हाला झाकोळून टाकतायत.”
एक आजोबा संतापून म्हणाले,
“आम्ही पैसा कमावला, घर बांधलं, प्रतिष्ठा मिळवली…
पण माणूस बनवताना काही कमी पडलं का?”
आजीचा आवाज भरून आला.
“आम्ही जिवंत असताना आमची किंमत नाही,
पण मेल्यावर फोटोला हार घालायला वेळ मिळतो.”
काकी आजी म्हणाल्या,
“समाजाला एक प्रश्न आहे—
आई-वडील घरात असणं ‘adjustment’ आहे का?
की तुमच्या सोयीसाठी ठेवलेली ‘storage’?”
एक आजोबा म्हणाले,
“आम्हाला वृद्धाश्रमाची भीती नाही…
भीती आहे त्या घरांची,
जिथे मुलं असूनही आम्ही अनाथ आहोत.”
आजोबा सगळ्यांकडे पाहून ठामपणे म्हणाले,
“आम्ही भीक मागत नाही.
आम्ही फक्त हक्क विचारतोय—
जिवंत असताना माणूस म्हणून जगण्याचा.”
आजी पुढे म्हणाली,
“उद्या तुम्हीही पिकलं पान व्हाल.
तेव्हा कुणी तुम्हाला वेळ देईल का,
की तुम्हीही ‘busy’ असलेल्या जगात हरवून जाल?”
त्या क्षणी बागेतून काही तरुण थांबले. कुणी ऐकत होतं, कुणी नजर चुकवत होतं. शब्द हवेत घुमत होते.
काका आजोबा शेवटचं म्हणाले,
“आज आम्ही बोललो नाही,
तर उद्या आमच्या शांततेला तुम्ही संस्कार म्हणाल.
पण लक्षात ठेवा—
ही शांतता नाही, ही गुदमर आहे.”
सगळे हळूहळू उठले.
कोणी कुणाचा हात घट्ट धरला.
त्या हातात भीती नव्हती—फक्त सत्य होतं.
मागे High profile सोसायटी तशीच उभी होती.
पण त्या संध्याकाळी पहिल्यांदा
तिच्या भिंतींनीही
हा प्रश्न ऐकला होता.
©️ कैलास मोरे ✍️ ✍️ ✍️
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा