रक्षाबंधन म्हणजे बहिण-भावाच्या प्रेमाचे बंधन, या दिवशी बहिण भावाच्या हातावर राखी बांधून भावाचे ह्दय प्रेमाने जिंकून घेते. हा सण म्हणजे पराक्रम, प्रेम, साहस किंवा संयमाचा संयोग होय.जगातील सर्व नात्यांमध्ये भाऊ बहिणीचे प्रेम निस्वार्थी आणि पवित्र असते. भारतीय संस्कृतीतील पूर्वजांनी या नात्यातील निस्पृहता आणि पवित्रतेचा महिमा गायला आहे.
भारतीय संस्कृती मानव जीवनाच्या महानतेचे दर्शन घडविणारी संस्कृती आहे. स्त्रीला भोगवस्तू न समजता तिची पूजा करणारी संस्कृती आहे.
स्त्री समानतेची पोकळ भाषा बोलणार्या सुधारकांना किंवा पाश्चात्य संस्कृतीचे अनुकरण करणार्यांना नम्रतापूर्वक सांगितले पाहिजे, की भारतीय संस्कृतीने स्त्रीची पूजा केली आहे. 'यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता:' जिथे स्त्रियांची पूजा, तिचा सम्मान केला जातो तिथे देवांचा वास असतो असे मनूने म्हटले आहे. स्त्रीकडे भोगाच्या दृष्टीकोना ऐवजी पवित्र दृष्टीने, आईच्या भावनेतून पाहण्याचा संदेश देणारी भारतीय संस्कृती आहे.
रक्षाबंधनाचा सण म्हणजे दृष्टी परिवर्तनाचा सण! बहिणीने हातावर राखी बांधताच भावाची दृष्टी बदलते. राखी बांधणार्या बहिणीकडे तो विकृत नजरेने पाहत नाही. समाजात आपली बहिण ताठ मानेने वागावी म्हणून तिच्या संरक्षणाची जबाबदारी स्वतःकडे घेतो. मात्र आज तिची मस्करी करणार्या आणि जनावरांप्रमाणे वागणूक देणार्या भावांना समजावून सांगण्याची गरज आहे.
बहिण भावाला राखी बांधण्यापूर्वी त्याच्या कपाळावर टिळा लावते. हे केवळ भावाच्या कपाळाची पूजा करण्यासाठी नव्हे तर त्याचे विचार आणि बुद्धीवरील विश्वासाचे दर्शन आहे. भावाच्या कपाळावर टिळा लावताना सामान्य वाटणार्या या क्रियेत दृष्टी परिवर्तनाच्या महान प्रक्रियेचा समावेश आहे. सामान्य दृष्टीने जगाकडे पाहणार्या नजरेशिवाय भावनात्मक दृष्टीने जगाकडे पाहण्यासाठी एक पवित्र तिसरा डोळा बहिणी आपल्या भावाला देऊन त्रिलोचन बनविते, असा संकेत या क्रियेमध्ये दिसून येतो.
नारळी पौर्णिमा आणि रक्षाबंधन हे दोन्ही सण श्रावण महिन्यातील पौर्णिमेला साजरे केले जातात. महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी हे दोन्ही सण एकाच दिवशी साजरे होतात, पण काही वेळा पंचांगानुसार ते वेगवेगळ्या दिवशीही येतात. या दोन्ही सणांचे महत्त्व आणि परंपरा खालीलप्रमाणे आहेत.
नारळी पौर्णिमा
नारळी पौर्णिमा हा सण विशेषतः समुद्रकिनारी राहणाऱ्या लोकांसाठी, खासकरून *कोळी समाजासाठी*, खूप महत्त्वाचा असतो. हा सण निसर्गाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा आणि नव्या सुरुवातीचा दिवस मानला जातो.
* *महत्त्व:* पावसाळ्यात समुद्र खूप खवळलेला असतो. त्यामुळे मासेमारीचा व्यवसाय काही काळ थांबतो. नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी पावसाचा जोर कमी होऊन समुद्र शांत होऊ लागतो, त्यामुळे कोळी बांधव पुन्हा मासेमारी सुरू करतात. समुद्राला आपला देव मानून, त्याचे आभार मानण्यासाठी आणि पुढच्या वर्षीही आपली व आपल्या कुटुंबाची सुरक्षितता राखण्यासाठी या दिवशी त्याची पूजा केली जाते.
* *परंपरा:* या दिवशी कोळी बांधव समुद्राची पूजा करतात आणि त्याला नारळ अर्पण करतात. काही ठिकाणी सोन्याचा किंवा चांदीचा नारळही अर्पण केला जातो. नारळाला शुभ आणि पवित्र मानले जाते. या दिवशी घरात नारळी भात, नारळाच्या वड्या किंवा नारळाची करंजी असे गोड पदार्थ बनवले जातात.
---
### *रक्षाबंधन*
रक्षाबंधन हा सण बहीण-भावाच्या अतूट नात्याचा उत्सव आहे. 'रक्षा' म्हणजे संरक्षण आणि 'बंधन' म्हणजे नाते. या दिवशी बहीण आपल्या भावाच्या रक्षणासाठी प्रार्थना करते, तर भाऊ तिचे रक्षण करण्याचे वचन देतो.
* *महत्त्व:* या सणामागे अनेक पौराणिक कथा आहेत. त्यातली एक कथा अशी आहे की, जेव्हा इंद्रदेवावर राक्षसांनी हल्ला केला, तेव्हा त्यांची पत्नी इंद्राणीने आपल्या मनगटावर एक धागा बांधला. त्या धाग्याच्या सामर्थ्याने इंद्राला विजय मिळाला. या घटनेवरून 'रक्षाबंधन' हा सण सुरू झाला असे मानले जाते.
* *परंपरा:* या दिवशी बहीण आपल्या भावाच्या हातावर प्रेमाचा आणि विश्वासाचा प्रतीक म्हणून *राखी* बांधते. ती त्याला ओवाळून त्याच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करते. भाऊ आपल्या बहिणीला भेटवस्तू देऊन तिच्या रक्षणाची हमी देतो. ज्या बहिणीला भाऊ नसतो, ती चंद्राला आपला भाऊ मानून त्याला ओवाळते.
अशा प्रकारे, नारळी पौर्णिमेला आपण निसर्ग आणि समुद्राबद्दल आपली कृतज्ञता व्यक्त करतो, तर रक्षाबंधन हा सण बहीण-भावाच्या नात्याला अधिक घट्ट करतो. दोन्ही सण प्रेम, विश्वास आणि संरक्षणाचे प्रतीक आहेत.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा