गृहीत धरणे : नात्यांतील न दिसणारा परंतु हळूहळू वाढणारा तणाव
मानवी नातेसंबंध हे प्रामाणिक संवाद, परस्पर आदर आणि स्वातंत्र्याच्या मान्यतेवर आधारलेले असतात, परंतु अनेकदा हेच नाते नकळतपणे बिघडू लागते ते एका अतिशय सामान्य, कधी कधी नकळत पण सहज घडणाऱ्या प्रक्रियेने गृहीत धरणे या वृत्तीने. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर गृहीत धरणे ही केवळ वर्तणूक नसून एक मानसिक पॅटर्न आहे, ज्यामध्ये व्यक्ती आपल्या सवयींना, आपल्याशी नातं असणाऱ्या लोकांच्या उपलब्धतेला किंवा त्यांच्या भावनिक व व्यक्तिगत मर्यादांना इतकी स्वाभाविक मानते की त्याबद्दल विचारणे, पुष्टी करणे किंवा त्यांची सहमती घेणे हे गौण ठरवते. परिणामी, संबंधांमध्ये असंतुलन, आंतरव्यक्तिगक दडपण, अप्रत्यक्ष भावनिक शोषण, आणि कालांतराने तुटलेपणा निर्माण होतो. या प्रक्रियेची सुरुवात इतकी सूक्ष्म असते की ती दिसत नाही, पण परिणाम मात्र मोठे आणि कधी कधी अपरिवर्तनीय असू शकतात.
गृहीत धरण्याचा पहिला आणि मुख्य प्रश्न आहे तो एखाद्या व्यक्तीला पूर्णपणे तो आपल्या शब्दाबाहेर नाही असे समजणे. हे समजण्यासाठी आपल्याला मानवी मानसशास्त्रातील 'इंटिमसी बायस' (intimacy bias) तपासावे लागते. ज्या व्यक्तीशी आपण मानसिकदृष्ट्या जवळ असतो, त्या व्यक्तीला आपण स्वतःसारखेच समजण्याची प्रवृत्ती असते. म्हणजेच त्याच्या वेळेची, मनस्थितीची, प्राधान्यांची, परिस्थितीची वेगळी ओळख करून घेण्याची गरज आपल्याला वाटत नाही. आपण असे गृहीत धरतो की त्याला जे आपण सांगत आहोत ते त्याला मान्यच आहे. कारण आजवर त्याने तसेच केले आहे. हीच प्रवृत्ती सामाजिक मनोविज्ञानात ‘फॅमिलियारिटी एक्स्पेक्टेशन सिंड्रोम’ म्हणून ओळखली जाते. नातं जितकं जवळचं, तितक्या सहजतेने आपण त्या व्यक्तीच्या स्वातंत्र्यावर दावा गाजवू लागतो, आणि या दाव्याचा आवाजही आपल्याला ऐकू येत नाही. म्हणूनच सर्वात जास्त गृहीत धरणे जवळच्या नात्यांमध्ये होतं—मित्र, नवरा-बायको, भावंडं, पालक-मुलं किंवा नातेवाईक.
उदाहरणार्थ, एखाद्या मित्राने आपल्या ओळखीतील व्यक्ती आपल्याकडे राहायला पाठवण्याचा निर्णय घेऊन तो आपल्याला "तुमच्याकडे उद्या तो राहील" असे सांगणे. हा एक छोटेखानी प्रसंग असला तरी गृहीत धरण्याचा अत्यंत स्पष्ट दाखला आहे. इथे मूळ चूक निर्णय स्वतः घेण्याची नाही, तर तो दुसऱ्याच्या जागेचा, वेळेचा, भावनिक उपलब्धतेचा 'हक्क' असल्यासारखा वापरणे ही आहे. एक व्यक्ती दुसऱ्याच्या जीवनात अशा रीतीने प्रवेश करते, जणू त्या दुसऱ्या व्यक्तीच्या जीवनाला किंवा गोपनीयतेला काही महत्त्वच नाही. हे केवळ अस्वस्थ करणारे नसते, तर दुसऱ्या व्यक्तीच्या वैयक्तिक खाजगी अवकाशात थेट दखल देणारे असते. सामाजिक दृष्टीने पाहिले तर ही गोष्ट 'खाजगी क्षेत्रात हस्तक्षेप' या नावाने ओळखली जाते आणि आधुनिक काळातील मानसिक आरोग्य तज्ञ त्याला संबंधांतील सूक्ष्म आक्रमणाचा (subtle invasion) एक प्रकार मानतात.
गृहीत धरण्यामागे एक मोठा सामाजिक घटक म्हणजे “उपलब्धतेचा मिथ्याभास” (illusion of availability). आपण एखाद्याला खूप जवळचा समजत असलो की तो आपल्यासाठी नेहमी उपलब्ध असतो असे आपण समजतो. पण ही उपलब्धता आपण गृहीत धरतो... ती प्रत्यक्षात असतेच असे नाही. लोकांचे स्वतःचे वेळापत्रक, कर्तव्ये, मानसिक अवस्था, कामाच्या जबाबदाऱ्या, आरोग्याच्या अडचणी या सर्व घटकांचा आपण विचार करत नाही. नात्यात महत्त्वाचा प्रश्न हा नसतो की एखादी व्यक्ती तुमच्यासाठी किती करते; महत्त्वाचा प्रश्न असतो की तुम्ही तिला तिच्या स्वातंत्र्याबद्दल किती सजग आहात. याला एक विरोधाभासही आहे. व्यक्ती जेवढ्या एकमेकांवर प्रेम करतात, तेवढीच गृहीत धरण्याची शक्यता वाढते. कारण प्रेमात किंवा जवळच्या नात्यात 'तू सांगशील, विचारशील, मला कळवशील' अशी अपेक्षा न ठेवता आपण प्रत्यक्षातच समोरच्याला 'माझ्यासारखाच' समजतो. हा भावनिक तर्क गोड वाटत असला तरी तो नात्याला हळूहळू तोडतो. कारण दोन व्यक्ती कधीच एकसारख्या स्वभावाच्या असू शकत नाहीत हे आपण विसरतो.
यावर उपाय काय? उपाय अत्यंत सोपा आहे, पण अंमलात आणणे तितकेच अवघड —संवाद, सहमती, आणि मर्यादा स्वीकारणे. कोणत्याही नात्यात कार्यक्रम आखण्यापूर्वी, कोणाचेही वेळापत्रक बिघडवण्यापूर्वी, कोणाला कोणतेही काम सांगण्यापूर्वी एक साधा प्रश्न विचारणे अत्यावश्यक असते— “तुला हे सोयीचे आहे का?” या एका प्रश्नात आदर आहे, समजूत आहे, आणि नातं समतोल ठेवण्याचे भान आहे. मित्र असो, नवरा-बायको असो, नातेवाईक असो, प्रत्येकाने एकमेकांची विचारपूस करण्याची, त्यांचे स्वातंत्र्य जपण्याची, आणि त्यांच्या वेळेचा आदर करण्याची संस्कृती तयार करणे गरजेचे आहे. गृहीत धरणे ही केवळ वृत्ती नाही; ती एक न बोलता केली जाणारी अपेक्षा आहे. अपेक्षा जितक्या अव्यक्त, तितक्या धोकादायक. ज्या नात्यात व्यक्तींची ‘व्यक्ती’ म्हणून ओळख मिटत जाते आणि ‘आपलेपणा’ नावाचा मुखवटा सर्व मर्यादा झाकून टाकतो, त्या नात्यात बिघाड होणे अपरिहार्य असते. म्हणूनच गृहीत धरण्याच्या या वृत्तीला ओळखणे, तिच्याबद्दल चिंतन करणे, आणि जाणीवपूर्वक ही सवय बदलण्याचा प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. कारण नात्यांना अशा छोट्या, क्षणिक पण सतत घडणाऱ्या कारणामुळे तडे जातात.
शेवटी, नाती टिकतात ती संवादाने, समजुतीने आणि परस्पर आदराने — गृहीत धरण्याने नव्हे. जेव्हा आपण विचारायला शिकतो, तेव्हा आपण समजायला लागतो; आणि जेव्हा आपण समजायला लागतो, तेव्हा नाती अधिक सुंदर, समतोल आणि आरोग्यदायी बनतात. गृहीत धरणे सोडून देणे म्हणजेच दुसऱ्याला त्याच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वासह स्वीकारणे आणि हाच कोणत्याही नात्यात सर्वात सुंदर पाया असतो.
– जगदीश काबरे
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा