अठरा पुराणे हे संस्कृत भाषेतील प्राचीन भारतीय ग्रंथ होत. मुख्य पुराणे हे एकूण १८ असून ती महर्षी व्यास मुनी यांनी लिहिली असे मत प्रचलित आहे. यामध्ये ब्रह्मांडशास्त्र, देवतांचे वंश, राजे, नायक , लोकसाहित्य, तीर्थक्षेत्र, मंदिर, औषध, खगोलशास्त्र, व्याकरण, खनिजशास्त्र, विनोद, प्रेम कथा तसेच ब्रह्मज्ञान आणि तत्वज्ञान यांचे वर्णन केले आहे पुराणांमध्ये वेद प्रतिष्ठित आहेत. म्हणजेच वेदोक्त बाबींच्या आधारावरच पुराणांची रचना होते. त्यामुळे सर्व पुराणे ही वेदमूलकच असतात अशी धारणा आहे. अठरा पुराणांचे स्वरूप...पुराणांमध्ये राजधर्म, न्यायव्यवस्था, धर्मशास्र, देवतांंच्या स्तुतिपर कथा, आयुर्वेद, रत्नशास्र, विविध तीर्थक्षेत्रांंचे वर्णन इत्यादी विषयांंचे वैपुल्य आढळते.....
पुराणांची मुलभूत व्याख्या.
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वंतराणि च। वंशानुचरितं चैव पुराणं पंचलक्षणम् ॥
१) सर्ग – सृष्टीची निर्मिती...
२) प्रतिसर्ग – सृष्टीचा लय...
३) वंश – विविध वंशांची उत्पत्ती व वृद्धी...
४) मन्वंतर - प्रत्येक मन्वंतराचे वैशिष्ट्य...
५) वंशानुचरित...
या पाच लक्षणांनी युक्त संहितेला पुराण म्हणतात.
पुराणांची नावे.
पुराणांची नावे खालीलप्रमाणे आहेत. अठरा पुराणे कोणती आहेत?
१) अग्नी पुराण.
२) कूर्म पुराण.
३) गरुड पुराण.
४) नारद पुराण.
५) पद्म पुराण.
६) ब्रम्ह पुराण.
७)ब्रह्मवैवर्त पुराण.
८) ब्रम्हांड पुराण.
९) भविष्य पुराण.
१०)भागवत पुराण.
११) मत्स्य पुराण.
१२)मार्कंडेय पुराण.
१३) लिंग पुराण.
१४) वराह पुराण.
१५) वामन पुराण.
१६) वायु पुराण.
१७) विष्णु पुराण.
१८) स्कंद पुराण.
उप पुराणे...
आदित्यपुराण.
आचार्य पुराण.
एकाम्र पुराण.
औशनस पुराण.
कपिल पुराण.
कालिकापुराण.
गणेश पुराण.
दत्त पुराण.
दुर्वास पुराण.
नंदीकृत पुराण.
नीलमत पुराण.
नृसिंहपुराण (नरसिंह पुराण).
पराशरपुराण.
प्रज्ञा पुराण.
भार्गवपुराण.
मनुपुराण.
मरीच पुराण.
माहेश्वरपुराण.
मुद्गल पुराण.
वारुणपुराण.
वाशिष्ठपुराण.
विष्णूधर्मोत्तर पुराण.
शिवधर्म पुराण.
सनत्कुमार पुराण.
सांबपुराण.
साळीमाहात्म्य पुराण.
सिद्धाराम पुराण.
सौरपुराण.
हरिवंश पुराण.
१) अग्निपुराण...
अग्निपुराणाचे वक्ते अग्नी देव आहेत, म्हणून याला अग्निपुराण असे म्हणतात. याचे लेखक वेदव्यास आहेत. नारद पुराणानुसार यात पंधरा हजार श्लोक आहेत. परंतु आत्ताच्या आधुनिक आवृत्ती मध्ये ११४७५ श्लोक आहेत. ( काही श्लोक गहाळ झाले असावेत असा अंदाज आहे) याच पौराणिक वर्णनानुसार ‘अग्नि पुराण’ हा भगवान विष्णूचा डावा पाय असल्याचे म्हटले आहे. अग्निपुराणातील पाच वैशिष्ट्ये. कानटो, प्रतिसर्ग, मन्वंतर, वंश, वामनुचरित.
२) कूर्म पुराण.
हे पुराण श्री विष्णूंनी कुर्मावतारात सांगितले यामुळे याला कुरमपुराण असे म्हणतात. १७००० श्लोकांचे हे पुराण राजा इंद्रद्युम्न याला सांगितले.कूर्म पुराणातील चार संहिता. ब्राम्ही संहिता,भगवती संहिता, शौरी संहिता, वैष्णवी संहिता.
कूर्म पुराणाच्या पूर्वार्धात निष्काम कर्म योग साधना, चर्तुयुग वर्णन, काळाचे वर्णन, नऊ प्रकारच्या सृष्टींचे वर्णन, सूर्यवंशी राजांची वंशावली, चंद्रवंशाची वंशावली इत्यादी गोष्टी सांगितल्या आहेत. तर उत्तरार्धात ईश्वर गीता, व्यास गीता, सांख्ययोगातील चोवीस तत्वे इ. भाग सांगितले आहेत.
३) गरुड पुराण.
गरुड पुराण हे सनातन धर्मात मोक्ष प्रदान करणारे मानले जाते. म्हणूनच सनातन हिंदू धर्मात मृत्यूनंतर गरुड पुराण ऐकण्याची तरतूद आहे. भगवान विष्णु याचे मुख्य देवता आहेत. हे पुराण वैष्णव पंथीय आहे. यात १९००० श्लोक आहेत. गरुड पुराणात वैष्णव भक्तीचे वर्णन केले आहे. सूर्य आणि चंद्र ग्रहांचे मंत्र, शिव-पार्वती मंत्र, इंद्राशी संबंधित मंत्र, सरस्वती मंत्र आणि नऊ शक्तींचे वर्णन केले आहे. याशिवाय श्राद्ध-तर्पण, मोक्षाचे उपाय आणि आत्म्याच्या हालचालींचे तपशीलवार वर्णन या पुराणात आढळते.
४) नारद पुराण.
नारद पुराण हे महर्षी नारद यांनी सांगितले. यामुळे याला नारद पुराण असे म्हणतात. हे देखील वैष्णव पुराण आहे. नारद पुराणात ज्योतिष, व्याकरण, कल्प, शिक्षण आणि देवतांच्या उपासनेचे वर्णन केले आहे. यात अंदाजे २२००० श्लोक आहेत. यात दोन भाग पडतात :- पूर्व भाग आणि उत्तर भाग.
पूर्व भाग : पूर्व भागात १२० पेक्षा जास्त अध्याय आहेत. धर्माचे स्वरूप, भक्ती, व्याकरण, निरुक्त, ज्योतिष, मंत्र शास्त्र, बारा महिन्यांच्या व्रताच्या तिथींशी संबंधित कथा इत्यादी गोष्टी सांगितल्या आहेत.
उत्तर भाग. : उत्तर भागात ८० अध्याय आहेत. व्याकरण, कल्प, शिक्षण, ज्योतिष इत्यादी गोष्टी सांगितल्या आहेत.....
५) पद्म पुराण.
पद्म म्हणजे कमळ. सृष्टीचे निर्माता ब्रम्हदेव हे कमळातून उत्पन्न झाल्याने यास पद्म पुराण असे म्हणतात. हे देखील वैष्णव पुराण मानले जाते. पद्म पुराणात ५५००० श्लोक आहेत. एकूण अध्याय अंदाजे ६९० आहेत.
पद्म पुराणातील सहा भाग ( खंड) : सृष्टी खंड, भूमी खंड, स्वर्ग खंड, ब्रम्ह खंड, पाताल खंड, उत्तर खंड.
६)ब्रम्ह पुराण.
यात सृष्टीची निर्मिती , ब्रम्ह देवांची उत्पत्ती , देव असूर जन्म, इ. कथा आहेत. यात १०००० श्लोक आणि २४६ अध्याय आहेत. या पुराणातील कथा लोम्हर्षण सुत आणि शौनक ऋषींच्या संवादातून वर्णन केलेली आहे. यामध्ये सृष्टी, मनुवंश, देवता, प्राणी, पृथ्वी, भूगोल, नरक, स्वर्ग, मंदिर, तीर्थक्षेत्र इत्यादींचे वर्णन केले आहे.
ब्रम्ह पुराणात वर्णन केलेली तीर्थं कोणती आहेत...? भद्रा तीर्थ, पत्री तीर्थ, भानु तीर्थ, विप्र तीर्थ, भिल्ल तीर्थ.
७) ब्रम्हवैवर्त पुराण.
यात सजीवांच्या उत्पत्ती आणि पालनपोषण यांचे वर्णन केले आहे. यामध्ये राधा कृष्ण आणि राम सिता यांच्या लिलांचे वर्णन केले आहे. यात भक्ती कथांचे वर्णन केले आहे. यात १८००० श्लोक आहेत. तसेच चार खंड आहेत. ब्रह्मखंड, प्रकृतिखंड, श्री कृष्णजन्मखंड आणि गणेशखंड. हे देखील एक वैष्णव पुराण आहे.
८) ब्रम्हांड पुराण.
या पुराणात पौराणिक भूगोल , खगोलशास्त्र, विश्वाचे वर्णन केले आहे. या पुराणात १२००० श्लोक आहेत. तसेच १५६ अध्याय आहेत. यात पूर्व, मध्यम, उत्तर असे तीन भाग आहेत. हे पुराण वायु देव यांनी वेदव्यास यांना सांगितले. याच्या प्रोस्यपाद , अनुष्पाद , उपोदघाट आणि उपसंहारपाद चार पायऱ्या आहेत.
९) भविष्य पुराण.
यात धर्म , नैतिकता, धोरण , उपदेश, अनेक कथा, उपवास, तीर्थयात्रा, धर्मादाय, ज्योतिष आणि आयुर्वेद या विषयी माहिती दिली आहे... यात १४५०० श्लोक आहेत. यात ब्रम्ह पर्व , मध्य पर्व , प्रतिसर्ग पर्व , उत्तर पर्व असे चार भाग आहेत. भविष्य पुराणात सूर्य उपासना या विषयी माहिती दिली आहे.
१०) भागवत पुराण.
हे देखील एक प्रमुख वैष्णव पुराण आहे. यात कृष्ण भक्तीचे वर्णन केले आहे. यात १८००० श्लोक आहेत. अंदाजे ३३५ अध्याय आहेत. यामध्ये साधन-ज्ञान, सिद्धज्ञान, साधन-भक्ती, सिद्ध-भक्ती, मर्यद-मार्ग, अनुग्रह-मार्ग, द्वैत, अद्वैत समन्वय यासह प्रेरणादायी विविध उपाख्यानांचा अप्रतिम संग्रह आहे. यात श्रीकृष्णाच्या २४ अवतारांची कथा सांगितली आहे.
११)मत्स्य पुराण.
यात विष्णुच्या मत्स्य अवताराविषयी कथा सांगितली आहे... यात १४००० श्लोक आणि २९१ अध्याय आहेत. या पुराणानुसार भगवान विष्णूने माशाच्या रूपात एका ऋषींना सर्व प्रकारचे प्राणी, सात ऋषी, औषधी वनस्पती एकत्र करण्यास सांगितले आणि जेव्हा पृथ्वी पाण्यात बुडत होती तेव्हा माशाच्या रूपात भगवानांनी त्या ऋषीच्या नावाचे रक्षण केले होते. कृष्णाष्टमी, अक्षय तृतीया, नर्मदा नदी, शिल्प शास्त्र , ययाती चरित्र , राजधर्म इत्यादी गोष्टी सांगितल्या आहेत.
१२ ) मार्कंडेय पुराण.
हे पुराण मार्कंडेय ऋषी यांनी क्रौस्थीला सांगितले होते. यात ९००० श्लोक आणि १३६ अध्याय आहेत. यात देवीचे महात्म्य सांगितले आहे. या पुराणात सर्व देवी देवतांचा आदर करण्यात आला आहे.
१३) लिंग पुराण.
लिंग पुराण हे अठरा महापुराणांपैकी एक आहे, ज्यामध्ये भगवान शिवाच्या ज्योतिर्लिंगाची कथा, ईशान कल्प, सर्वविसर्ग इत्यादींचा इतिहास दशाच्या लक्षणांसह वर्णन केलेला आहे. लिंग पुराणात ११,००० श्लोकांमध्ये भगवान शिवाचा महिमा वर्णन केला आहे. हे सर्व पुराणांमध्ये श्रेष्ठ आहे. वेद व्यासांनी लिहिलेल्या या पुराणात प्रथम योग आणि नंतर कल्पाबद्दल सांगितले आहे.
पूर्व-भाग सृष्टीच्या विविध पैलूंशी संबंधित आहे, ज्यात विश्वाची उत्पत्ती, देव आणि दानवांची निर्मिती आणि विविध विधी आणि यज्ञांचे वर्णन आहे. यात प्रल्हाद, ध्रुव आणि रावणासह भगवान शिवाच्या विविध भक्तांच्या कथा देखील आहेत.
उत्तर-भागामध्ये तीर्थयात्रेचे महत्त्व, भगवान शंकराचे माहात्म्य आणि त्यांच्या भक्तीचे महत्त्व सांगितले आहे. यात भगवान शिवाच्या विविध रूपांचे तपशीलवार वर्णन देखील आहे, ज्यात त्यांची विविध रूपे आणि अवतार आहेत.
१४) वराह पुराण.
हे पुराण १० व्या आणि १२ व्या शतकादरम्यान रचला गेला असे मानले जाते आणि त्यात सुमारे २४,००० श्लोक आहेत. हे चार भाग किंवा खंडांमध्ये विभागलेले आहे: प्रक्रीया-खंड, अनुशंग-खंड, उपोद्घाट-खंड आणि वंश-खंड.
प्रक्रीया-खंडामध्ये विश्वाची निर्मिती, देव आणि दानवांची उत्पत्ती आणि ऋषी आणि राजांची वंशावली आहे. अनुषंग-खंडामध्ये विधी, तीर्थयात्रा आणि नैतिक वर्तन यासह विविध धार्मिक पाळण्यांची चर्चा केली जाते.
उपोद्घाट-खंडामध्ये प्रल्हाद, राक्षस राजा बळी आणि नारद ऋषी यांच्यासह भगवान विष्णूच्या विविध भक्तांच्या कथा आहेत. यात भगवान विष्णूच्या विविध रूपांचे वर्णन देखील समाविष्ट आहे, ज्यात त्यांच्या दहा अवतारांचा (दशावतार) समावेश आहे. वंश-खंड विविध राजवंशांच्या वंशावळी आणि सौर आणि चंद्र राजवंशांच्या इतिहासाशी संबंधित आहे.
१५) वामन पुराण...
वामन पुराण हे हिंदू धर्मातील अठरा प्रमुख पुराणांपैकी एक आहे. हे प्रामुख्याने वामन म्हणून ओळखल्या जाणार्या भगवान विष्णूच्या बटू अवतारावर लक्ष केंद्रित करते आणि त्यांच्या नावावरून हे नाव देण्यात आले आहे. हा मजकूर ७ व्या आणि १० व्या शतकादरम्यान रचला गेला असे मानले जाते आणि त्यात सुमारे १०,००० श्लोक आहेत. हे दोन भागांमध्ये विभागले गेले आहे: पूर्व-भाग आणि उत्तर-भाग.
पूर्व-भाग विश्वाची निर्मिती, देव आणि दानवांची उत्पत्ती आणि ऋषी आणि राजांची वंशावली यासह विविध विषयांशी संबंधित आहे... यात धार्मिक विधी आणि सणांसह विविध धार्मिक पाळण्यांचे तपशीलवार वर्णन देखील आहे.
उत्तर-भागामध्ये राक्षस राजा बळी आणि नारद ऋषी यांच्यासह भगवान विष्णूच्या विविध भक्तांच्या कथा आहेत. यात भगवान विष्णूच्या विविध रूपांचे वर्णन, त्यांच्या दहा अवतार (दशावतार) आणि त्यांच्याशी संबंधित कथांचाही समावेश आहे.
१६) वायु पुराण.
वायु पुराण हे हिंदू धर्मातील अठरा प्रमुख पुराणांपैकी एक आहे. वायू, वाऱ्याची वैदिक देवता नावावरून हे नाव देण्यात आले आहे. हा मजकूर ३५० ईसा पूर्व शतकादरम्यान रचला गेला असे मानले जाते आणि त्यात सुमारे २४,००० श्लोक आणि ११२ अध्याय आहेत. हे चार भाग किंवा खंडांमध्ये विभागलेले आहे: प्रक्रीया-खंड, अनुशंग-खंड, उपोद्घाट-खंड, वंश-खंड. प्रक्रीया-खंडामध्ये विश्वाची निर्मिती, देव आणि दानवांची उत्पत्ती आणि ऋषी आणि राजांची वंशावली यासह विविध विषयांचा समावेश आहे. यात धार्मिक विधी आणि सणांसह विविध धार्मिक पाळण्यांचे वर्णन देखील आहे. अनुषंग-खंडामध्ये नैतिक वर्तन, राजांची कर्तव्ये आणि धर्मादाय आणि धार्मिक पाळण्याचे महत्त्व यासह धर्माशी संबंधित विविध विषयांवर चर्चा केली जाते. उपोद्घाट-खंडामध्ये प्रल्हाद, राक्षस राजा बळी आणि नारद ऋषी यांच्यासह भगवान विष्णूच्या विविध भक्तांच्या कथा आहेत. यात भगवान विष्णूच्या विविध रूपांचे वर्णन देखील समाविष्ट आहे, ज्यात त्यांच्या दहा अवतारांचा (दशावतार) समावेश आहे. वंश-खंडा सौर आणि चंद्र राजवंशांसह विविध राजवंशांच्या वंशावळीशी संबंधित आहे.
१७) विष्णू पुराण.
विष्णु पुराण हे हिंदू धर्मातील अठरा प्रमुख पुराणांपैकी एक आहे... हे प्रामुख्याने भगवान विष्णूवर लक्ष केंद्रित करते, जे हिंदू देवस्थानातील सर्वात महत्वाच्या देवतांपैकी एक आहे आणि त्यांच्या नावावर आहे. हा मजकूर तिसऱ्या आणि पांचव्या शतकादरम्यान रचला गेला असे मानले जाते आणि त्यात सुमारे २३,००० श्लोक आहेत. हे सहा भाग किंवा अंशामध्ये विभागले गेले आहे: पूर्व-अंश, वैवर्त-अंश, मत्स्य-अंश, कूर्म-अंश, वामन-अंश आणि उत्तर-अंश. पूर्वा-अंश विश्वाची निर्मिती, देव आणि दानवांची उत्पत्ती आणि ऋषी आणि राजांची वंशावली यासह विविध विषयांशी संबंधित आहे. यात धार्मिक विधी आणि सणांसह विविध धार्मिक पाळण्यांचे तपशीलवार वर्णन देखील आहे. वैवर्त-अंश धर्माशी संबंधित विविध विषयांवर चर्चा करते, ज्यात नैतिक वर्तन, राजांची कर्तव्ये आणि धर्मादाय महत्त्व यांचा समावेश आहे. मत्स्य-अंश मध्ये भगवान विष्णूच्या मत्स्य अवताराची कथा आहे, ज्यामध्ये तो जगाला मोठ्या प्रलयापासून वाचवतो. कूर्म-अंशामध्ये भगवान विष्णूच्या कूर्म अवताराची कथा आहे, ज्यामध्ये तो दुधाचा सागर मंथन करण्यास आणि अमरत्वाचे अमृत प्राप्त करण्यास मदत करण्यासाठी कासवाचे रूप धारण करतो. वामन-अंशामध्ये भगवान विष्णूच्या वामन अवताराची कथा आहे, ज्यामध्ये तो राक्षस राजा बळीला फसवण्यासाठी आणि विश्वाची सुव्यवस्था पुनर्संचयित करण्यासाठी बटूचे रूप धारण करतो. उत्तर-अंशा मध्ये पांडव आणि महाभारत युद्धाच्या कथांसह विविध कथा आणि शिकवणांचा समावेश आहे.
१८) स्कंद पुराण.
हा मजकूर ७ व्या आणि १० व्या शतकादरम्यान रचला गेला असे मानले जाते आणि त्यात सुमारे ८१,००० श्लोक आहेत. हे सात ग्रंथ किंवा खंडांमध्ये विभागलेले आहे. महेश्वर-खंड, वैष्णव-खंड, ब्रह्म-खंड, काशी-खंड, अवंती-खंड, नगर-खंड आणि प्रभास-खंड. महेश्वर-खंडामध्ये विश्वाची निर्मिती, देव आणि दानवांची उत्पत्ती आणि ऋषी आणि राजांची वंशावली यासह विविध विषयांचा समावेश आहे. यात धार्मिक विधी आणि सणांसह विविध धार्मिक पाळण्यांचे तपशीलवार वर्णन देखील आहे. वैष्णव-खंडामध्ये भगवान विष्णू आणि त्यांच्या विविध अवतारांशी संबंधित कथा आणि शिकवण आहेत... ब्रह्म-खंडामध्ये विश्वाची निर्मिती आणि ऋषी आणि राजांची वंशावली आहे. काशी-खंडामध्ये काशी (ज्याला वाराणसी म्हणूनही ओळखले जाते) या पवित्र शहराशी संबंधित कथा आणि शिकवणी आहेत, ज्यात या शहराच्या तीर्थयात्रेचे महत्त्व आहे. नगर-खंडामध्ये विविध पवित्र स्थळे आणि शहरांशी संबंधित कथा आणि शिकवण आहेत, ज्यामध्ये या स्थळांच्या तीर्थयात्रेचे महत्त्व आहे. प्रभास-खंडामध्ये प्रभासा (सध्याचे गुजरातमधील वेरावळ) या पवित्र शहराशी संबंधित कथा आणि शिकवणी आहेत.
स्रोत: आंतरजाल, समृध्दी अॅस्ट्राॅलाॅजी...
संकलन: सदानंद पाटील, रत्नागिरी.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा