गावाच्या मधोमध असलेला टोलेजंग वाडा आज जड शांततेनं भरलेलं होता अंगणातली तुळस कोमेजल्यासारखी वाटत होती आणि ओसरीवर बसलेले रघुनाथ देशमुख आणि शारदा एकमेकांकडे न पाहता शून्यात नजर लावून बसले होते. घरात घड्याळाचा काटा चालण्याचा आवाजही काळजावर घाव घालत होता. कारण आज त्यांच्या घरात त्यांची लेक सई नव्हती.
आई–बापाच्या कुशीत वाढलेली, लाडात न्हालेली सई पळून जाऊन लग्न करून आली होती.
सई लहानपणापासूनच शारदाच्या पदरात आणि रघुनाथच्या खांद्यावर वाढली. सकाळी शाळेला जाताना आईनं ओवाळणं, संध्याकाळी बाबांनी खांद्यावर बसवून फिरवणं, ताप आला की दोघंही रात्रभर जागून बसणं—सईचं आयुष्य त्यांच्या प्रेमातच घडलं होतं. “आपली लेक शिकली पाहिजे, मोठी झाली पाहिजे,” असं दोघांचं स्वप्न होतं. रघुनाथ शेतात राबायचा, शारदा घर सांभाळत-सांभाळत लेकीचं भविष्य जपत होती.
सई मोठी झाली आणि गावात तिच्या लग्नाच्या चर्चा सुरू झाल्या. शारदा तिच्यासाठी चांगलं घर पाहत होती, तर रघुनाथ म्हणायचा, “लेक सुखी राहिली पाहिजे, बस्स.”
पण गावात एक नाव हळूच सईच्या आयुष्यात आलं—अमोल. गरीब घरचा, प्रामाणिक आणि मेहनती. सईचं मन त्याच्यात अडकलं, पण जातीची भिंत दोघांनाही माहीत होती. आई–बाबांना दुखावण्याची भीती तिला स्वस्थ बसू देत नव्हती.
एके सकाळी शारदा सईच्या खोलीत गेली. पलंग नीट होता, पण सई नव्हती. उशीखाली ठेवलेली चिठ्ठी हातात घेताच तिच्या हाताला कंप सुटला. “आई–बाबा, मला माफ करा. मी अमोलशी लग्न केलं आहे. तुमचं मन दुखावायचं नव्हतं, पण प्रेमापासून पळू शकले नाही.”
शारदाच्या तोंडातून हंबरडा फुटला. रघुनाथ धावत आला, चिठ्ठी वाचली आणि क्षणात त्याचा चेहरा पांढरा पडला. दोघेही एकमेकांकडे पाहून गप्प बसले. शब्द नव्हते, फक्त अश्रू होते.
गावात बातमी पसरली. लोक टोमणे मारू लागले. “आई–बापाची अब्रू गेली,” “लेक पळून गेली,” अशा शब्दांनी शारदाचं काळीज फाटत होतं. रात्री ती देवासमोर बसून रडत होती. “देवा, माझ्या लेकीला सुखात ठेव. आम्ही काय चुकलो?” रघुनाथ बाहेर ओसरीवर बसून सईच्या लहानपणीच्या आठवणी आठवत होता. “ती चालायला शिकली तेव्हा हात धरून मीच चालवलं होतं,” हे आठवताच त्याचे डोळे भरून आले.
दोन दिवसांनी सई आणि अमोल घाबरत-घाबरत घरी आले. दारात उभी राहिलेली सई आईला पाहताच रडू लागली. “आई…” एवढंच बोलून ती शारदाच्या पायावर पडली. शारदानं क्षणभर मागे सरकायचा प्रयत्न केला, पण आईचं हृदय जिंकलं. तिनं सईला उचलून घट्ट मिठी मारली. “का गं असं केलंस?” तिच्या आवाजात राग नव्हता, फक्त वेदना होत्या.
रघुनाथ पुढे आला. त्याचे डोळे लाल झाले होते, पण आवाज स्थिर होता. “लेकरा, तू आमच्यापासून लपून गेलीस, हे दुखलं. पण तू सुखी राहिली नाहीस, तर आम्ही जिवंत असूनही मेलेलेच असू.” सई बाबांच्या छातीत डोकं घालून रडत राहिली.
रघुनाथ अमोलकडे वळला. “माझी लेक डोळ्यात पाणी येणार नाही असं ठेवशील, तरच मी तुला जावई मानेल.” अमोलने मान खाली घालून शब्द दिला.
त्या दिवशी शारदा आणि रघुनाथनं समाजापेक्षा आपल्या लेकीला मोठं मानलं. संध्याकाळी तिघंही अंगणात बसले होते. शारदा सईच्या डोक्यावरून हात फिरवत होती, रघुनाथ दूरवर पाहत म्हणाला, “लोक बोलतील, पण आई–बापाचं प्रेम त्याहून मोठं असतं.” त्या घरात आजही डोळ्यांत पाणी होतं, पण ते दु:खाचं नव्हतं—ते होतं लेकीला परत कवेत घेतल्याचं, आई–बापाच्या निस्वार्थ प्रेमाचं.
त्या दिवसानंतर घरातलं वातावरण हळूहळू बदलू लागलं, पण जखमा लगेच भरत नव्हत्या. सई घरी असली तरी शारदाच्या काळजात एक बोचरी जाणीव राहायची—लेक परत आली आहे, पण ती पूर्वीसारखी नाही. रघुनाथ मात्र जास्त बोलत नव्हता. सकाळी उठून शेतावर जायचा, संध्याकाळी शांतपणे घरी यायचा. गावातल्या लोकांच्या नजरा, कुजबुजणारे शब्द, टोमणे… हे सगळं तो छातीत दाबून ठेवत होता.
एके दिवशी शारदा देवळात गेली होती. समोर बसलेल्या बायका हळूच कुजबुजत होत्या. “पळून गेलेली लेक परत आणली म्हणे.” त्या शब्दांनी शारदाचं डोकं गरगरलं. देवासमोर हात जोडून तिनं डोळे मिटले. “देवा, माझ्या लेकीला शक्ती दे. समाजाच्या जिभांना थांबवण्याइतकी नाही, पण सहन करण्याइतकी तरी.” घरी परतल्यावर तिनं सईला जवळ बसवलं. “लोक बोलणार गं,” ती हळूच म्हणाली, “पण तू डगमगू नकोस.”
रघुनाथला मात्र सगळ्यात जास्त सलत होतं ते अमोलचं भविष्य. “गावात तुझ्यावर बोट दाखवतील,” तो एके संध्याकाळी म्हणाला. “पण तू मागे फिरू नकोस. कष्टाला लाज नसते.” अमोलनं मान डोलावली. दुसऱ्याच दिवशी तो शहरात काम शोधायला गेला. सईच्या डोळ्यांत काळजी होती, पण बाबांच्या शब्दांनी तिला आधार दिला.
काही दिवसांनी गावात जत्रा भरली. पूर्वी सई आईबाबांसोबत आनंदानं जायची. यावेळी तिला घराबाहेर पडायलाच भीती वाटत होती. शारदानं तिचा हात धरला. “चल गं,” ती म्हणाली, “लोकांसमोर मान खाली घालायची नाही.” रघुनाथही त्यांच्या सोबत निघाला.
जत्रेत सईकडे पाहून काहींनी तोंड वाकडं केलं, काहींनी मुद्दाम दुर्लक्ष केलं. पण रघुनाथ ताठ मानेनं चालत होता. तोच संदेश पुरेसा होता.
जत्रेत अचानक शारदाला चक्कर आली. वय, काळजी आणि सततचा ताण—सगळं एकदम अंगावर आलं. सई घाबरून आईला धरून बसली. “आई, काही होणार नाही ना?” तिच्या आवाजात भीती होती. रघुनाथ धावत गेला. त्या क्षणी सईला कळून चुकलं—आपण चुकीचा निर्णय घेतला असेल, पण आईबाबांचं प्रेम आजही तसंच आहे. शारदा शुद्धीवर आल्यावर सईच्या गालावर हात फिरवत म्हणाली, “मी आहे गं… फक्त जपून राहा.”
त्या रात्री सई झोपली नाही. आईबाबांच्या खोलीपाशी बसून तिनं मनात ठरवलं—आपण फक्त स्वतःसाठी नाही, तर त्यांच्या सन्मानासाठीही जगायचं. दुसऱ्या दिवशी तिनं शारदाला सांगितलं, “आई, मला पुन्हा शिकायचंय.” शारदाच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू आले. रघुनाथनं शांतपणे म्हटलं, “शिक. शिक्षण हेच उत्तर आहे.”
काही महिन्यांत अमोलला शहरात चांगलं काम मिळालं. सई शिकायला लागली. गावातल्या लोकांच्या बोलण्यातही हळूहळू फरक पडू लागला. “लेक पळून गेली, पण परत आल्यावर उभी राहिली,” असं कुणी तरी म्हणू लागलं. रघुनाथ मात्र अजूनही आंब्याच्या झाडाखाली बसून विचार करत असे. आज त्याच्या डोळ्यांत वेदना कमी आणि समाधान जास्त होतं.
कारण त्यानं शिकवलं होतं—समाज बदलायला वेळ लागतो, पण
आई–बापाचं प्रेम बदलायला कधीच वेळ लागत नाही. आणि त्या प्रेमाच्या सावलीत सई पुन्हा उभी राहत होती, हळूहळू पण ठामपणे.
©️ कैलास मोरे ✍️ ✍️
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा