माणूस जेव्हा पहिल्यांदा आपल्या आतल्या सूर्याला पाहतो, तेव्हा त्याला कळते की, त्याचे शरीर हे केवळ रक्तमांसाचा पिंजरा नव्हे, तर एक जिवंत विश्वमंदिर आहे. त्या मंदिराच्या गर्भगृहात, मेरुदंडाच्या सर्वांत खोल सूक्ष्म नलिकेत, एक महाशक्ती साडेतीन वळसे घेऊन सापासारखी गुंडाळलेली झोपलेली आहे. तिला कुंडलिनी म्हणतात. ती झोपलेली असते म्हणून आपण तिचे सामर्थ्य विसरतो; ती जागी झाली की विश्वाचा दरवाजा उघडतो. तिच्या वरच्या प्रवासात सात कमळे एकामागून एक उमलतात. ही कमळे चक्रे म्हणतात. ही चक्रे केवळ प्रतीके नाहीत; ती जिवंत शक्तीची केंद्रे आहेत, ती आपल्या सूक्ष्म शरीरात प्रकाशाच्या सात रंगांत विणलेली आहेत, आणि जेव्हा ती पूर्ण उमलतात तेव्हा माणूस माणूस न राहता विश्वचेतनेचा एक अविभाज्य अंश बनतो.
ही यात्रा मूलाधारापासून सुरू होते. मूलाधार म्हणजे पृथ्वीचे द्वार. ते लाल कमळ गुदद्वार आणि जननेंद्रियाच्या मध्यभागी असते. त्याच्या चार पाकळ्या आहेत. त्यावर ‘लं’ हा बीजमंत्र कोरलेला आहे. येथे पृथ्वीतत्त्वाचा वास आहे. येथे भय, असुरक्षितता, मूलभूत गरजांचे ग्रहण राहते. जेव्हा हे कमळ बंद असते तेव्हा माणूस पैशाची, शरीराची, स्थिरतेची चिंता करीत राहतो. जेव्हा ते उमलते तेव्हा भीती जाते, स्थिरता येते, आणि माणूस पृथ्वीवर पाय रोवून उभा राहतो. येथेच कुंडलिनीची पहिली झोप मोडते. येथेच ती पहिला फणा उगारते. हा फणा भीतीचा नसतो; हा फणा सामर्थ्याचा असतो. येथे ब्रह्मा निवास करतात, गणेश तिथे विराजमान आहेत, आणि दक्षिण दिशेकडे तोंड करून ते संपूर्ण सृष्टीला आधार देतात.
वर मूलाधारापासून थोडेसे अंतरावर स्वाधिष्ठान नावाचे नारिंगी कमळ आहे. सहा पाकळ्यांचे. येथे जलतत्त्व आहे. येथे काम, सर्जनशीलता, आनंद, भावनांचा खेळ चालू असतो. येथे विष्णू राहतात. येथे राक्षस आणि देव यांच्यातील सीमा पुसली जाते. जेव्हा हे कमळ बंद असते तेव्हा माणूस अपराधीपणात, लैंगिक विकृतीत, सर्जनशीलतेच्या अभावात गुरफटलेला असतो. जेव्हा ते उमलते तेव्हा त्याच्या हातातून कविता, चित्र, संगीत, प्रेम यांचा झरा वाहू लागतो. येथे ‘वं’ हा बीजमंत्र गर्जतो. येथे माणूस प्रथम स्वतःला प्रेम करायला शिकतो, आणि मगच दुसऱ्याला.
त्या वर नाभीच्या ठिकाणी मणिपूर नावाचे पिवळे कमळ आहे. दहा पाकळ्यांचे. येथे अग्नी आहे. येथे इच्छाशक्ती, आत्मसन्मानान, निर्णयशक्ती जागी होते. येथे रुद्र विराजमान आहेत. जेव्हा हे कमळ बंद असते तेव्हा माणूस हीन भावनेने ग्रासलेला असतो, निर्णय घेऊ शकत नाही, स्वतःला कमी लेखतो. जेव्हा ते उमलते तेव्हा त्याच्या नाभीतून एक सूर्य उगवतो. तो नेता बनतो, योद्धा बनतो, स्वतःच्या जीवनाचा स्वामी बनतो. येथे ‘रं’ हा बीजमंत्र धधकतो. येथे भूक, तहान, निद्रा यांचे नियंत्रण येते. येथे माणूस प्रथम स्वतःच्या अहंकाराला ओळखतो, आणि नंतर त्याला जाळून टाकतो.
मग येते हृदय. अनाहत. हिरवे कमळ. बारा पाकळ्यांचे. येथे वायुतत्त्व आहे. येथे प्रेम जन्म घेते. येथे ईश्वर निवास करतात. येथे ‘यं’ हा बीजमंत्र हलकेच कंप पावतो. जेव्हा हे कमळ बंद असते तेव्हा माणूस द्वेषाने, मत्सराने, सूडाने भरलेला असतो. जेव्हा ते उमलते तेव्हा त्याच्या हृदयातून करुणा ओसंडून वाहू लागते. तो प्रत्येकाला आपलेसे वाटू लागतो. येथे खरे आध्यात्मिक जीवन सुरू होते. येथून पुढचा मार्ग केवळ प्रेमाचा असतो. येथे माणूस प्रथम ‘मी’ पलीकडे जातो, आणि ‘आपण’ बनतो.
त्यानंतर घसा. विशुद्धी. निळे कमळ. सोळा पाकळ्यांचे. येथे आकाश आहे. येथे सत्याला आवाज मिळतो. येथे सद्गुरु विराजमान आहेत. येथे ‘हं’ हा बीजमंत्र गर्जतो. जेव्हा हे कमळ बंद असते तेव्हा माणूस खोटे बोलतो, मौनात बुडतो, ऐकू शकत नाही. जेव्हा ते उमलते तेव्हा त्याच्या शब्दांतून अमृत गळते. त्याचे मौनही बोलके असते. येथे माणूस प्रथम सत्याशी एकरूप होतो, आणि मगच विश्वाशी.
मग भुवयांच्या मध्ये आज्ञा चक्र. गडद निळे. दोन पाकळ्यांचे. येथे मन आहे. येथे शिव-शक्ती एकत्र आहेत. येथे ‘ॐ’ हा प्रणव ध्वनी सतत गर्जतो. जेव्हा हे कमळ बंद असते तेव्हा माणूस भ्रमात राहतो, कल्पनेत आणि वास्तवात फरक करू शकत नाही. जेव्हा ते उमलते तेव्हा त्याला तिसरे नेत्र उघडते. तो भूत-भविष्य पाहू शकतो. तो स्वतःला साक्षी म्हणून पाहू शकतो. येथे माणूस प्रथम ‘मी कोण?’ या प्रश्नाचे उत्तर मिळवतो.
आणि शेवटी डोक्याच्या सर्वांत वर सहस्रार. हजार पाकळ्यांचे कमळ. रंगहीन, प्रकाशमय. येथे कुंडलिनी परमशिवाला भेटते. येथे ‘मी’ आणि ‘तो’ यांच्यातील अंतर विरून जाते. येथे फक्त प्रकाश उरतो, फक्त शांती उरते, फक्त एकत्व उरते. येथे समाधी आहे. येथे निर्विकल्प आहे. येथे माणूस परत कधीच माणूस राहात नाही.
ही यात्रा सहजासहजी घडत नाही. कारण कुंडलिनीला वर नेण्यापूर्वी दोन नद्या शांत कराव्या लागतात. इडा आणि पिंगला. इडा डाव्या बाजूला वाहणारी चंद्रनाडी. ती थंड, शीतल, स्वप्नाळू, भावनिक. तिच्या प्रवाहात कविता, कल्पना, प्रेमाचे रंग मिसळलेले असतात. पिंगला उजव्या बाजूला वाहणारी सूर्यनाडी. ती उष्ण, तीक्ष्ण, तार्किक, कर्मठ. तिच्या प्रवाहात इच्छा, क्रिया, संकल्पाची धार दिसते. या दोन्ही नद्या जेव्हा एकमेकांशी भांडतात तेव्हा सुषुम्ना बंद राहाते. जेव्हा त्या दोघी थकून मध्यभागी येऊन विश्राम करतात, तेव्हाच सुषुम्नेचे द्वार उघडते. तेव्हाच कुंडलिनीला वर जाण्याचा मार्ग मोकळा होतो.
प्राचीन काळातील ऋषी म्हणतात की, मानवाच्या शरीरात साडेतीन कोटी नाड्या आहेत. त्यांतल्या चौदा मुख्य, त्यांतल्या तीन सर्वोच्च. इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना. सुषुम्ना ही अग्निनाडी. तिच्या आत तीन आणखी सूक्ष्म नलिका. वज्रिणी, चित्रिणी, ब्राह्मी. आणि सर्वांत आत ब्रह्मनाडी. जेव्हा कुंडलिनी या ब्रह्मनाडीतून जाते तेव्हा तिचा वेग प्रकाशाएवढा होतो. तेव्हा साधकाला आपल्या शरीरातून एक विद्युतप्रवाह वर सरकताना प्रत्यक्ष जाणवतो. काहींना तो गरम वाटतो, काहींना थंड, काहींना कंपन, काहींना प्रकाश. पण जो अनुभवतो त्याला कळते की हे शरीर आतून एक दीपस्तंभ आहे जो स्वतःच प्रकाशित होत आहे.
आता प्रश्न पडतो, ही चक्रे नेमकी कुठे आहेत? ती स्थूल शरीरात नाहीत. ती सूक्ष्म शरीरात आहेत. पण सूक्ष्म शरीर स्थूल शरीरावर पूर्णपणे मॅप केलेले आहे. म्हणूनच मूलाधार कोक्सिजियल प्लेक्ससशी जोडलेले आहे, स्वाधिष्ठान सॅक्रल प्लेक्ससशी, मणिपूर सोलर प्लेक्ससशी, अनाहत कार्डियाक प्लेक्ससशी, विशुद्धी लॅरिंजियल प्लेक्ससशी, आज्ञा कॅरोटिड प्लेक्ससशी आणि सहस्रार मेंदूच्या संपूर्ण रेटिक्युलर फॉर्मेशनशी जोडलेले आहे. डॉ. हिरोशी मोटोयामा यांनी १९६०-८० च्या दशकात आपल्या टोकियोतील प्रयोगशाळेत एक विशेष यंत्र बनवले होते. त्याला AMI (Apparatus for Measuring the Internal State) म्हणतात. ते यंत्र चक्रांच्या सक्रियतेचे विद्युत-चुंबकीय क्षेत्र मोजू शकते. त्यांनी हजारो योगी, साधू, ध्यान करणाऱ्या सामान्य माणसांवर प्रयोग केले आणि सिद्ध केले की जेव्हा एखादी व्यक्ती विशिष्ट चक्रावर ध्यान करते तेव्हा त्या ठिकाणी विद्युतप्रवाहात अचानक वाढ होते, आणि त्या चक्राशी संबंधित अंतःस्रावी ग्रंथीमध्येही रासायनिक बदल होतात. उदाहरणार्थ, आज्ञा चक्र जागृत झाल्यावर पाइनियल ग्रंथीमध्ये मेलाटोनिनचे प्रमाण वाढते, आणि साधकाला स्वप्नातून जागेपणीही प्रकाश दिसू लागतो.
पण हे विज्ञानापेक्षाही प्राचीन अनुभव खोल आहे. गोरक्षनाथ म्हणतात, ‘‘जैसे सूर्योदये सर्वं जगत् प्रकाशते, तद्वत् कुंडलिन्युदये सर्वं चक्रं प्रकाशते.’’ जेव्हा कुंडलिनी जागी होते तेव्हा शरीरातील प्रत्येक पेशी प्रकाशाने भरून जाते. काही साधक म्हणतात की, त्यांना आपल्या हातापायातून प्रकाश बाहेर पडताना दिसतो. काहींना शरीर सोन्याचे झाल्यासारखे वाटते. काहींना आपले शरीरच विरून गेले आणि फक्त प्रकाश उरला असे वाटते. हे सर्व अनुभव वेगवेगळे आहेत, पण सार एकच आहे: माणूस आपल्या आतल्या सूर्याला भेटतो.
कुंडलिनी जागरणाचे अनेक मार्ग आहेत. हठयोगाचा मार्ग, लययोगाचा मार्ग, मंत्रयोगाचा मार्ग, राजयोगाचा मार्ग, भक्तियोगाचा मार्ग आणि सर्वांत जलद शक्तिपाताचा मार्ग. हठयोगात आसन, प्राणायाम, बंद, मुद्रा यांचा उपयोग होतो. विशेषतः सिद्धासन, पद्मासन, वज्रासन, कुंभक, भस्त्रिका, कपालभाती, विपरीतकरणी, शक्तिचालिनी मुद्रा. लययोगात नादानुसंधान. आतल्या ध्वनीकडे कान लावणे. प्रथम डोळ्यांमागे झिंग्यांचा आवाज, मग घंटा, मग शंख, मग मेघगर्जना, आणि शेवटी अनाहत नाद. तो नाद ऐकला की कुंडलिनी आपोआप वर सरकते. मंत्रयोगात बीजमंत्रांचा जप. लं-वं-रं-यं-हं-क्षं-ॐ. प्रत्येक मंत्र विशिष्ट चक्राला कंपायमान करतो. राजयोगात ध्यान आणि समाधी. भक्तियोगात पूर्ण शरणागती. आणि शक्तिपातात गुरूंची कृपा. गुरू फक्त एक दृष्टी टाकतात, एक स्पर्श करतात, एक मंत्र कानात सांगतात, आणि साधकाच्या आतली कुंडलिनी जागी होते. हा मार्ग सर्वांत जलद, पण सर्वांत दुर्मीळ आहे. कारण असे गुरू विरळाच भेटतात.
पण कुंडलिनी जागरण हे खेळणे नाही. ती जागी झाली की तिचा वेग प्रचंड असतो. जर शरीर आणि मन तयार नसेल तर ती चुकीच्या मार्गाने जाते. इडा-पिंगलातून गेली तर मानसिक विकार होतात. डोक्यात अचानक गेली तर डोके फाटल्यासारखे वाटते. काहींना प्रचंड उष्णता येते, काहींना थंडी. काहींना शरीरातून विद्युतप्रवाह जाणवतो. काहींना भयंकर स्वप्ने येतात. काहींना क्रोध अनावर होतो. म्हणूनच प्राचीन ग्रंथ वारंवार सांगतात: ‘‘शरीरशुद्धी, मनशुद्धी, नाडीशुद्धी, चित्तशुद्धी यांशिवाय कुंडलिनीला जबरदस्तीने जागे करू नये.’’ गुरूंच्या मार्गदर्शनाशिवाय हा प्रयोग धोकादायक आहे.
ज्याला ही चक्रे पूर्ण उमलली त्याचे जीवन पूर्ण बदलते. त्याचे आरोग्य उत्तम राहाते. त्याला रोग होत नाहीत. त्याचे नातेसंबंध प्रेमाने भरलेले असतात. त्याच्या हातून सर्जनशीलता ओसंडून वाहाते. तो जिथे जातो तिथे शांती पसरते. तो बोलतो तेव्हा सत्य बोलतो. तो मौन असतो तेव्हा त्याचे मौनही बोलके असते. त्याला भूत-भविष्याची जाणीव होते. त्याला मृत्यूची भीती नसते. कारण त्याला कळलेले असते की तो कधीच मरत नाही; फक्त शरीर बदलतो. ही यात्रा प्रत्येकाची आहे. ही कमळे प्रत्येकाच्या आत आहेत. फक्त एक दीर्घ श्वास घेऊन पहा. कुंडलिनीला हाक मारून पहा. आणि मग बघा, तुमच्या आतला सूर्य कसा उगवतो.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा