422. देव असतोच हो, फक्त तो आधी स्वत:मध्ये शोधावा लागतो.

 काल दुपारी ऑफिसच्या काही कामानिमित्त ठाण्यात होतो. एका होटेलमध्ये काहीतरी खायला म्हणून शिरलो.
काही वेळाने शेजारच्या टेबलवर एक काका येवून बसले. वय साधारण साठ पासष्ठ च्या दरम्यान. ऑफ व्हाइट कलरचा बुशशर्ट आणि करड्या रंगाची (चक्क) बेलबॉटम. (हे मला वेटरने दाखवले. कुजबुजत म्हणाला, "देखो साब, है तो पाच फिट, पर अपने आपको दीवारका अमिताभ बच्चन समझता है! पँट देखो, सारा रास्ता साफ करते चलता है, अब हमारा दिमाग खाएगा इधर! ) मी समजून गेलो की बहुदा रोजचे कस्टमर आहेत काका.
आता मी काकांकडे जरा नीट पाहीले. डोक्यावर भरघोस केस होते आणि डिट्टो ऐशीच्या दशकातल्या बच्चनची हेअरस्टाइल. जवळजवळ काळ्या रंगाकड़े झुकणारा रंग. चेहरेपट्टी साधारण साउथच्या सिनेमातील सहाय्यक कलाकारांसारखी. चेहऱ्यावर एकप्रकारच्या उर्मट, उद्धट भाव.

मी माझ्या पुढ्यातली मिसळ ओरपत हळूच काकांकडे लक्ष ठेवून होतो. काका बहुदा दाक्षिणात्यच असावेत...

"अय वेट्टर्र, इधर आव, ये टेबुल साप करो पैले."

वेटरने टेबल साफ केलं आणि वळला.

" आर्डर तो लेके जाव!" काका बच्चन.

" रोज तो एक्की आयटम मंगाते ना साब आप?"

" पिरभी आर्डर लेव. एक प्लेट इटली चटनी!" आणि खिश्यातून कसलीशी चोपड़ी काढून चाळायला लागले.

" अभी मजे देखो साब. " वेटर माझ्याकडे बघून खुसफुसला आणि किचनकढे पळाला.

काका, चोपडीत बघून काहीतरी पुटपुटत होते. मला वाटले बहुदा काहीतरी अय्यप्पास्वामी, किंवा व्यंकटेश स्तोत्र असले काहीतरी पुस्तक दिसतेय. मी थोड़े कान देवून ऐकायाचा प्रयत्न केला. काका स्वत:शी पुटपुटत होते.

" फेयर लेडी डाउन है, वैलेंटाइन पाच पे. अक्षयबाबा आठ? हा ये ठीक है, करिश्मा फॉर्ममें लगताय ! लंगड़ा भी ठीक ठाक , या फिर स्टालियन?" मला क़ाय टोटलच लागेना.

"रेस का शौक रखते है चिच्च्या!" मागून 'इटली' घेवून आलेला वेटर हळूच माझ्या जवळून कुजबुजला. आणि इडलीची डिश काकासमोर ठेवली.

"पिछले दस सालसे देख रहा हु साब. महालक्ष्मीमें रेस हो ना हो इनके दिमागमें हर वक्त वही चलता है! अभी चिल्लायेगा देखो...."

तेवढ्यात काकांचा आवाज आलाच......

" तुमको पता है ना वेटर आम सांबार नै खाता, ये लेके जाव और चटनी लाके दो कोकोनट्ट का !

वेटरने खोबऱ्याच्या चटणीची अजुन एक वाटी आणून ठेवली तोवर काका परत आपल्या चोपडीत बुडाले होते.

"अभी थोड़ी देर में बुढ्ढा पाव मांगेगा साब" वेटर डोळे मिचकावत म्हणाला.

"ऐ वेट्टर, दो पाव लाना!"

म्हातारे काका मला बुचकळ्यात पाड़त होते. आधी इडली मागवली. मग सांबार परत करुन खोबर्याची चटणी घेतली आणि आता पाव मागवतोय?

काकांनी चटणीत पाव बडवून खायला सुरुवात केली. दोन्ही पाव एका वाटीत संपवल्यावर काकांनी इडलीकड़े मोर्चा वळवला.

" एक चोटा वाटी कर्ड लाना, कट्टा नै होना!" पुन्हा डोके चोपडीत.

वेटर एका वाटीत राइसप्लेटमधे देतात तेवढे दही घेवून आला माझ्या टेबलवर ठेवलेल्या एका बाटलीतली दोन चमचे साखर त्यात घातली आणि वाटी काकांसमोर ठेवली.

"अभी बोलेगा, दही खट्टा है, देखना !"

" ये क्या रे ये, कर्ड कितना कट्टा होता रे ये" म्हातारा ओरडलाच. (एक सांगायचं राहिलंच , हे सारं संभाषण अगदी तार सप्तकात चालू होतं बर्का)

मी चाट, माझ्यासमोर वेटरने चांगली दोन चमचे साखर त्या टीचभर दह्यात घातलेली. मी काहीतरी बोलणार तोवर वेटरने नको म्हणून खुण केली आणि मी अजुनच चाट पडलो.

" मैं बोल्ला ता कट्टा नै होना फिरभी जान बुझके तुम कट्टा कर्ड लाया! वापिस लेके जाओ ये, मैं इसका मनी नै देगा!"

वेटरने गुपचुप वाटी उचलली आणि घेवून गेला. मी आश्चर्यात पडलो होतो. म्हातारा चक्क नालायकपणा करत होता. पण वेटर गप्प......

सुदैवाने थोड्याच वेळात काका उठले तसा मी ही उठलो आणि त्यांच्या बरोबरच काउंटरकड़े गेलो. म्हाताऱ्याने बशीतली बड़ीशोप तोंडात टाकली.

" मेरे खातेमें लिख लेना!" काऊंटरवरच्या माणसाने मान हलवली आणि म्हातारा निघुन गेला. जाताजाता पुन्हा एकदा ओरडला.

" वो कर्ड कट्टा था, उसका पैसा मैं नै देगा!"

मी माझं बिल पे केलं, समोरच्याला म्हणालो क़ाय विचित्र म्हातारा आहे? एक तर उधारीचं खातं त्यात त्या दह्यात एवढी मोठ्ठी साखर घातली होती वेटरने तरी म्हणतो आंबट आहे. उधारी तरी देतो का वेळेवर?

"पिछले आठ सालसे एक पैसा नही दिया है साब उसने!"

मागून आलेल्या वेटरने सांगितलं. मी शॉकच झालो.

" फिर उसे आने क्यों देतो ह्यो यहां?"

तसा काऊंटरवरचा माणुस (हा मालकच होता होटेलचा) म्हणायला, " साब, मैं भी नही खिलाउंगा तो भूखा मरेगा वो अंकल. पंधरा सालसे जानता हु उसको. कोई बड़ा टेक्सटाइल मिलमे अच्छा काम था ! सभी है घरमे दो बच्चे है, अच्छा जॉबपे है दोनों. आठ दस साल पैले मिल बंद हो गया, कुछ दिनों बाद लड़कोने घरसे निकाल दिया क्यूंके इसको रेसका आदत था! नोकरी में था तबभी सारा पैसा रेस पे उड़ाता था, अब घर की चीजें बेचके उड़ाने लगा! तो एक दिन बच्चोने घरसे निकाल दिया! तभी से ऊपर के खानेमें थोड़ा गड़बड़ है उसके ! साब जब उसके अच्छे दिन थे तबसे मेरे होटलपे आता है ! मैन नया, नया चालू किया था होटल. एक दो बार तो मेरेको भी पैसा दिया था सप्लायर्स का पेमेंट करने के लिए! वेटर्स को तबभी दस- बीस रुपए टीप देता था ऐसेही! आज बेचारे के दिन फिर गए है तो क्यां हुआ ! हमारा पुराना दोस्त है, बदलते दिनोंके साथ बदल जाए वो दोस्ती ही क्यां? उसके घरवालोने उसका साथ छोड़ा है , इस दोस्त ने नहीं ! एक दोस्त होने के नाते ये मेरी जिम्मेदारी है !

मी फक्त हात जोडले आणि काहीही न बोलता भरल्या डोळ्यांनी होटेलच्या बाहेर पडलो.

देव असतोच हो, फक्त तो आधी स्वत:मध्ये शोधावा लागतो. त्या हॉटेलवाल्याप्रमाणे ज्यांना ज्यांना तो सापडतो ते माणुस म्हणवून घ्यायला पात्र ठरतात.

- विशाल विजय कुलकर्णी.